वयोवस्थाशांती

‘वेदांग ज्यौतिष’ या पुस्तकाच्या संदर्भानुसार पाचपाच वर्षांच्या कालावधीस एक युग म्हणतात, व सध्या दर पाच वर्षांनी होणाऱ्या निवडणुका, पंचवार्षिक योजना, पाचपाच वर्षांनी बदलणारी पिढी इ. गोष्टी पाहिल्यास पाच वर्षांचा टप्पा सांगण्यामागे खूपच योग्य विचार जाणवतो. ५० व्या वर्षी वैष्णवी, ५५ व्या वर्षी वारुणी, ६० व्या वर्षी उग्ररथ, ६५ व्या वर्षी मृत्यंजय-महारथी शांती, ७० व्या वर्षी भैमरथी, ७५ व्या वर्षी ऐन्द्री, ८० व्या वर्षी सहस्रचंद्रदर्शन शांती, ८५ व्या वर्षी रौद्री शांती, ९० व्या वर्षी कालस्वरूप सौरी शांती, ९५ व्या वर्षी त्र्यंबक महारथी शांती व १०० व्या वर्षी शताब्दी-महामृत्युंजय शांती अशी या शांतीची नावे आहेत. पण यापैकी साठीशांती , पंच्याहत्तरी व सहस्रचंद्रदर्शन शांती या विशेष प्रसिद्ध आहेत. सांप्रत या शान्तींचे स्वरूप आनंदसोहळ्यासारखे असले तरी संकल्पनेनुसार ते अरिष्ट परिहारार्थ केलेले कर्म आहे याचे भान असावे.आपण बरेच वेळा बघतो की अनेक जण आपल्या आई-वडिलांच्या किंवा घरातील नातेवाईकांच्या वाढदिवसानिमित्त कोणतेही धार्मिक कृत्य न करता एखाद्या संस्थेला देणगी देतात. देणगी देण्याला दुमत नाहीये परंतु देणगी देऊन आयुष्यामध्ये येणाऱ्या अरिष्ठांचा परिहार होऊ शकत नाही.एरव्ही आशीर्वाद किंवा शुभेच्छा देताना ‘शतायुषी भव’, ‘जीवेम शरदः शतम्’ अशी वाक्ये आपण नेहमी म्हणतो. वेदामध्ये मानवी आयुष्य शत म्हणजे शंभर वर्षाचे मानिले आहे. तर काही ज्योतिषाचार्यांनी १०८ किंवा १२० वर्षे आयुर्मर्यादा ठरविली आहे. आपल्या पत्रिकेत अष्टोत्तरी किंवा विंशोत्तरी महादशा म्हणजे जातकाचे १०८ किंवा १२० वर्षाचे आयुर्मान गृहीत धरूनच लिहिलेली असते. थोड्याफार फरकाने हत्तीचेही वय १२० वर्षाचेच मानले आहे. सर्वात वयस्कर जिवंत कासव अडीचशे वर्षाचे असल्याची अधिकृत नोंद आहे. कृतयुगातील काही ऋषी दहा हजार वर्षे जगल्याचा उल्लेख आढळतो. वाल्मिकी रामायणात उल्लेखिलेली विश्वामित्रांची तपश्चर्यासुद्धा अशीच दीर्घ कालावधीची आहे.

आचार्य शौनक व आचार्य भट्टभास्कर यांनी तसेच अन्य आचार्यांनीही ( बृहच्छौनक , वैखानस इ. ) या वयोवस्था शांती थोड्याफार फरकाने सांगितल्या आहेत. या सर्व शान्तींचे सामान्य स्वरूप म्हणजे देहशुद्धिपूर्वक प्रधानसंकल्प, गणेश पूजन, पुण्याहवाचन, मातृकापूजन, नांदीश्राद्ध, आचार्यवरण, मुख्यदेवता स्थापना व पूजन, अग्निस्थापना, ग्रहमंडलदेवता स्थापना व पूजन, ग्रहहोम, प्रधानदेवता होम, उपदेवता-नक्षत्रदेवता होम, आयुष्याभिवृध्यर्थं सूक्तपठण, स्विष्टकृतादि होम, बलिदान, पूर्णाहुती, होमाचे उत्तरांग, स्थाप्य देवतांचे उत्तरपूजन, कलशोदकाने अभिषेक, अग्निपूजन-विभूतिधारण, दुध+गुळ+तीळ मिश्रण पिणे, काशाच्या वाटीतील पातळ तुपात स्वतःचे रूप (चेहरा) बघणे, आचार्य व अन्य गुरुजींना दक्षिणा व अन्य दानसंकल्प व ब्राह्मणसमाराधना(ब्राह्मण भोजन) करून कर्मसमाप्ती असे आहे.

या सर्व शान्तींच्या संकल्पात वर्तमान आणि भविष्य काळात उद्भवू शकणारे विविध रोग, दृष्टीमान्द्य , स्वतःची सावली नीट न दिसणे ( म्हणजे अंधत्वामुळे न दिसणे असा अर्थ नसून; मृत्यू समीप आल्याची जी लक्षणे सांगितली आहेत त्यात एक लक्षण हे सुद्धा आहे.), सहधर्मचारिणी अथवा पुत्र वियोग, आई-वडिलांच्या मुत्युचे दुःख, धन-धान्य-पशुसंपत्तीचा ऱ्हासाने सुचविलेले अरिष्ट परिहार व्हावे हा मुख्य उद्देश असतो. आयुष्याच्या उत्तरार्धात म्हणजे सामान्यतः वयाच्या पन्नाशीनंतर माणसाची शारीरिक,मानसिक शक्ती कमी होऊ लागते. विविध रोग,पीडा निर्माण होऊन त्यामुळे मनस्ताप, क्लेश, त्रास, अनियंत्रित राग, मुलांकडून अपेक्षित कृत्य न घडल्याने मनस्ताप असे वेगवेगळे क्लेश सहन करावे लागत असतात. वार्धक्य हे शारीरिक व आर्थिक तसेच सामाजिक परिस्थितीसापेक्ष चांगले किंवा वाईट असते. काहींना ते नकोसे वाटते तर काहीजण एवढ्या कालावधीत न भोगलेले भोग या काळात भोगतात. निवृत्तीनंतर परदेशगमन, सामाजिकसेवा, आरोग्यसंरक्षण, आवडीच्या छंद-खेळातून आनंद मिळविणे अशा विविध मार्गातून आनंद प्राप्ती करून घेणारेहि बघायला मिळतात. व आजाराने ग्रासलेले, नोकरीतून निवृत्त झाल्या झाल्या नातवंडांना सांभाळण्याची जबाबदारी येऊन पुन्हा बंधनात अडकलेले, मुलांकडून उपेक्षित, पैसा अडका असूनही दारिद्र्यात रहावे लागणारे असेही वयोवृद्ध बघायला मिळतात. याच कालखंडात शारीरिक व्याधी डोके वर काढू लागतात. मुले आपापल्या कार्यात व्यस्त होऊ लागतात. व अशा वयस्कर व्यक्तींना कित्येकदा आपण परावलम्बी असल्यासारखे वाटू लागते. त्यातून मग अबोलपणा किंवा अति बडबड, आपली जीवनतत्वे व नव्या पिढीची जीवनतत्वे यांच्यातील असमतोल असे विविध प्रश्न उद्भवतात.

एकत्र कुटुंब पद्धतीत वयस्कर मंडळीना खूपच आधार असतो. नातवंडांना देखील आजी आजोबांचा सहवास असण्याचे भाग्य असावे लागते. अशा आजी-आजोबांनी आपल्या एवढ्या वर्षांच्या आयुष्यात जे चढ-उतार पहिले, अनुभविले आहेत त्या अनुभवाचा लाभ पुढील पिढीलाही होणे आवश्यक असते. अशा शान्तींच्या निमित्ताने या व्यक्तींना मनातले सांगण्याची संधी देता येते. सध्याच्या काळात साठीनंतर बाहेर फिरणे, प्रवास हे कठीणच झाले आहे, तेव्हा या शांतीच्या निमित्ताने कुटुंबियांचे जणु स्नेह संमेलनच होते व हा क्षण अशा व्यक्तींना खूपच आनंद देणारा असतो. तेव्हा अशा शांती म्हणजे पन्नाशी पुढील व्यक्तींकरिता उत्साह वाढविणारे जणु धार्मिक औषधच. दक्षिण भारतात पंच्याहत्तरीच्या शांतीचे वेळीस या दाम्पत्याचा विवाहसोहळा पुन्हा साजरा केला जातो. ( त्याच पत्नीशी हे महत्वाचे ) साधारणतः पंचविसाव्या वर्षी जो विवाह होतो तो मातापित्यांकडून संपन्न केला जातो, पंच्याहत्तरीला साजरा केला जाणारा असा सोहळा मात्र मुलामुलींकडून व नातवंडांच्या उपस्थितीत संपन्न होत असतो. कित्येक दाम्पत्य अशा सोहळ्यात मुलासुनांच्या व कन्याजावयाच्या तसेच नातवंडांच्या आनंदात सहभागी होतात व विवाहाच्या वेळी करू न शकलेल्या अनेक आनंददायक कृती (सगळ्याच धार्मिक असतील असे नाही ) करतात. अर्थात हे सर्वच व्यक्तींना शक्य होऊ शकेल व सर्वांना मान्य होईलच असेही नाही.
मार्कंडेय मुनींचे व सप्त चिरंजीवांचे या निमित्ताने पूजन किंवा प्रार्थना केली जाते. या सर्वांची चरित्रे अद्भुत आहेत. मार्कंडेयांच्या चिरंजीवत्वाची कथा मोठी अद्भुत आहे व ती फारशी प्रसिद्ध नसल्याने सांगतो आहे. ‘मृकण्डु’ ऋषींनी पुत्रप्राप्तीकरिता तपश्चर्या केली. तेव्हा ईश्वर प्रसन्न होऊन त्यांना वर देण्याविषयी उद्युक्त झाला. ईश्वराने, दोन प्रकारचे पुत्र माझ्यापाशी आहेत; असे त्या ऋषींना सांगितले. एक शतायु परंतु विद्याहीन; आणि दुसरा अल्पायु परंतु विद्यासंपन्न. ह्यापैकी मृकण्डु ऋषींनी विद्येकडे दृष्टी देऊन अल्पायु पुत्र पत्करिला. शिवाच्या प्रसादाने त्यांना पुढे जो पुत्र झाला तो सोळा वर्षेपर्यंत जगण्याचे ठरलेले होते. हा मुलगा, आयुष्य संपण्याचे वेळी शिवाराधन करीत बसलेला होता. तेव्हा पुर्वसंकेताप्रमाणे यमदूत त्याला नेण्याकरिता आले. परंतु, शिवाराधनात गढून गेलेल्या ह्या तेजस्वी पुरुषाचे प्राण हरण करण्यास त्यांचे धैर्य होईना. तेव्हा ते यमधर्माकडे परत गेले असता प्रत्यक्ष यमधर्माचीच स्वारी तेथे आली; आणि त्या यमधर्मांनी शिवपूजा करीत बसलेल्या मुलाला पाश टाकिला. तेव्हा पिंडींतून प्रत्यक्ष ईश्वर प्रकट झाला व शूलादि आयुधांनी त्याने यमधर्माला प्रहार केला; आणि ह्या मुलाला मी सोळा वर्षे आयुष्य दिलेले आहे म्हणजे म्हणजे माझी सोळा वर्षे दिलेले आहे. असे शंकराने यमधर्माला कळविले. ( देवांचा एक दिवस म्हणजे मानवांची हजारो वर्षे होतात म्हणूनच सोळा वर्षे म्हणजे लाखो-कोट्यावधी वर्षे होतील अशा गणिताने. ) मार्कंडेयमुनी षोडशकल्पायु झाला. अश्वत्थामा, बली, व्यास, हनुमान, बिभीषण, कृपाचार्य व परशुराम असे सप्त चिरंजीव प्रसिद्ध आहेत.

अशा शांतींच्या निमित्ताने ‘तुलादान’ म्हणजे ज्या व्यक्तीची शांती असते त्यांच्या वजनाएवढ्या दान संकल्पनेत येणाऱ्या वस्तू ब्राह्मणांना तसेच दान घेण्यास अधिकारी असणाऱ्यांना दिल्यास ते महत्पुण्यकारक असते. बऱ्याचदा तांदूळ,गहू किंवा तत्सम धान्य, साखर,गूळ यांनी तुला केली जाते. काही कल्पक माणसे पुस्तकांनी किंवा वस्त्रांनी तुला करतात. (अर्थात हि पुस्तके व वस्त्रे सात्विक संकल्पनेत येणारी हवी.) सामान्य मनुष्याची प्रवृत्ती सहज दान करण्याकडे नसते ; या शांतीच्या निमित्ताने असे दान घडते व त्याचे पुण्यही प्राप्त होते. पूजा करायची असेल तर योग्य मार्गदर्शन आवश्यकच — म्हणूनच, पूजन केवळ *नमो गुरुजींच्या मार्फत शांति विधी करावा.