कोकिळा व्रत: सौभाग्य आणि समृद्धीसाठी संपूर्ण मार्गदर्शिका
आषाढ पौर्णिमेपासून श्रावण पौर्णिमेपर्यंत स्त्रियांसाठी एक अत्यंत महत्त्वाचे आणि फलदायी व्रत केले जाते, ते म्हणजे ‘कोकिळा व्रत’. हे व्रत केल्याने स्त्रियांना अखंड सौभाग्य, पुत्र-पौत्र सुख, धन-धान्य आणि समृद्धी प्राप्त होते, असे शास्त्र सांगते. या व्रतामध्ये कोकिळेचे रूप धारण केलेल्या पार्वती देवीची पूजा केली जाते. पुराणानुसार, हे पवित्र व्रत माता सती, अहिल्या, अरुंधती, सीता, दमयंती आणि रुक्मिणी यांनीही केले होते.
चला तर मग, या व्रताची पौराणिक कथा, विधी आणि महत्त्व सविस्तरपणे जाणून घेऊया.
एकदा भगवान श्रीकृष्ण धर्मराजाकडे आले असता, धर्मराजाने त्यांना स्त्रियांचे कल्याण करणारे एखादे व्रत सांगण्याची विनंती केली. तेव्हा श्रीकृष्णाने वसिष्ठ मुनींनी शत्रुघ्नाच्या पत्नीला सांगितलेली कोकिळा व्रताची कथा पुन्हा सांगितली.
कथा अशी आहे: पूर्वी प्रजापती दक्षाने एक मोठा यज्ञ आयोजित केला होता, पण त्यात आपली कन्या सती आणि जावई भगवान शंकर यांना बोलावले नाही. ही गोष्ट नारदांकडून कळल्यावर माता सतीला खूप राग आला. भगवान शंकरांनी नकार देऊनही ती पित्याच्या यज्ञस्थळी पोहोचली. तिथे पिता दक्षाने आणि आईनेही तिचा अपमान केला. हा अपमान सहन न झाल्याने सतीने यज्ञकुंडात उडी घेऊन आत्मदहन केले.
ही वार्ता शंकरांना कळताच ते अत्यंत क्रोधीत झाले. त्यांनी आपल्या जटेतून ‘वीरभद्र’ नावाच्या महाभयंकर गणाची निर्मिती केली. वीरभद्राने यज्ञाचा विध्वंस केला आणि दक्षाचे शिर कापले. तेव्हा ब्रह्मदेव आणि विष्णू यांनी शंकरांची स्तुती करून त्यांचा क्रोध शांत केला.
भगवान शंकरांनी दक्षाला बोकडाचे शिर लावून जिवंत केले. मात्र, सतीने आपले न ऐकता यज्ञात विघ्न आणले, याचा राग शंकरांच्या मनात होता. म्हणून त्यांनी सतीला शाप दिला की, “तू दहा हजार वर्षे पक्षिणी होऊन अरण्यात भटकत राहशील.”
तेव्हा देहरहित सतीने शंकरांकडे उःशाप मागितला, “हे नाथ, मला गोड गळ्याच्या कोकिळेचा जन्म मिळावा, नंदनवनात वास मिळावा आणि शाप संपल्यावर पती म्हणून पुन्हा तुम्हीच मला लाभावे.” शंकरांचा राग शांत झाला होता, त्यांनी उःशाप दिला, “दहा हजार वर्षांनंतर तू हिमालयाची कन्या (पार्वती) होशील आणि मी तुझ्याशी पुन्हा विवाह करीन. शिवाय, अधिक आषाढ महिन्यानंतर येणाऱ्या निज आषाढात जी स्त्री महिनाभर तुझे कोकिळा रूपात दर्शन घेतल्याशिवाय अन्नग्रहण करणार नाही, तिला अखंड सौभाग्य आणि सर्व प्रकारचे वैभव प्राप्त होईल.”
अशा प्रकारे ‘कोकिळा व्रत’ सुरू झाले.
१. व्रताचा कालावधी आणि महत्त्वाचे नियम
कालावधी: हे व्रत आषाढ पौर्णिमेपासून श्रावण पौर्णिमेपर्यंत, एकूण एक महिना केले जाते.
पर्यायी कालावधी: महिनाभर करणे शक्य नसल्यास, श्रावण शुद्ध त्रयोदशी, चतुर्दशी आणि पौर्णिमा असे तीन दिवस तरी हे व्रत करावे.
ब्रह्मचर्य: व्रत करणाऱ्या स्त्रियांनी महिनाभर ब्रह्मचर्य व्रताचे पालन करावे.
जेवण: हे व्रत ‘नक्त’ आहे, म्हणजेच दिवसभर उपवास करून सायंकाळी जेवण करावे.
अडचण आल्यास: व्रत काळात मासिक पाळी किंवा सोयर-सुतक आल्यास ते दिवस सोडून, पुन्हा संकल्प करून पुढील तीन दिवस व्रत करावे.
२. संकल्प
व्रताच्या सुरुवातीला खालील संकल्प करावा:
|| मम इह जन्मनि जन्मान्तरस्य च समस्त पापक्षय पूर्वकं धनधान्यादि पुत्रपौत्रादि लक्ष्मीवृद्धीद्वारा सौभाग्य प्राप्तये कोकीला व्रतम् अहं करिष्ये ||
३. विशेष स्नान विधी
पहिले ८ दिवस: संकल्प झाल्यावर भिजवून वाटलेल्या आवळ्यात तिळाचे तेल मिसळून ते अंगाला चोळून स्नान करावे.
पुढील ८ दिवस: कोष्ठ, जटामांसी, मुरुडशेंग, दारुहळद, साधी हळद, शिलाजीत, चंदन, वेखंड, चाफा, सोनकेळ व नागरमोथा या दहा वनस्पतींचे चूर्ण अंगाला लावून स्नान करावे.
उरलेले दिवस: वरील सर्व वस्तूंचे एकत्र केलेले चूर्ण अंगाला लावून स्नान करावे.
४. नित्य पूजा विधी
प्रतिमा: दररोज स्नान झाल्यावर तिळाच्या पिठाची कोकिळेची मूर्ती बनवावी. (यथाशक्ती सोन्याचे पंख व रत्नांचे डोळे असलेली चांदीच्या आम्रवृक्षावर बसलेली कोकिळेची मूर्ती बनवावी, असे शास्त्र सांगते. पण ते शक्य नसल्यास पिठाची मूर्ती करावी.)
पूजन: गंध, फुले, धूप, दीप लावून कोकिळेचे पूजन करावे.
नैवेद्य: तिळा-तांदळाच्या पदार्थांचा नैवेद्य दाखवावा.
उपवास सोडणे: दिवसभर उपवास करून सायंकाळी कोकिळेचा आवाज ऐकल्यावर उपवास सोडावा. आवाज ऐकू न आल्यास, व्रताची कथा श्रवण करून उपवास सोडावा.
विसर्जन: दररोज पूजा झाल्यावर मूर्तीचे विसर्जन करावे.
५. व्रताची सांगता (उद्यापन)
शेवटच्या दिवशी (श्रावण पौर्णिमेला) तांब्याच्या पात्रात मातीची कोकिळा तयार करावी.
तिला यथाशक्ती सोन्याचे पंख व रत्नांचे डोळे लावावेत.
पंचोपचार पूजा करून, ती कोकिळा दक्षिणेसह ज्योतिषी, पुरोहित किंवा कथावाचक यांना दान द्यावी.
पूजा साहित्य:
हळद, कुंकू, गुलाल, रांगोळी, उदबत्ती, कापूर, आगपेटी , विड्याची पाने (२५), पांढरी मोठी सुपारी (२५), खारीक (५), बदाम (५), खोबरे वाटी (५)
खडीसाखर, तीळ, गूळ, गहू (१ किलो), तांदूळ (१ किलो), नारळ (२), ५ प्रकारची फळे, हार (२), सुट्टी फुले
केळीचे खांब (४), सूप (१) चौरंग, पाट, सौभाग्य वायण दानासाठी: साडी आणि ब्लाऊज पीस, मणी-मंगळसूत्र
जोडवी (विरोद्या), फणी, कंगवा, आरसा
चांदीचा करंडा, पायातले पैंजण, मेंदी
या व्रताच्या प्रभावाने स्त्री या जगात सर्व सुखे भोगून पुत्र-पौत्रांनी युक्त होते आणि तिला अखंड सौभाग्य प्राप्त होते. कोकिळा व्रत हे केवळ एक धार्मिक कार्य नसून, ते स्त्रीच्या श्रद्धेचे, संयमाचे आणि भक्तीचे प्रतीक आहे. हे व्रत पूर्ण निष्ठेने केल्यास व्रताचे फळ नक्कीच प्राप्त होते आणि घरात सुख-समृद्धी नांदते.
Book the Best Guruji, Pandit and Marathi Bhatji for Your Rituals in Dombivli, Thane, Mumbai, Pune, and Nashik.
गुरुजींसाठी खालील फॉर्म भरा