लक्ष्मी आणि अलक्ष्मी:
भारतीय धर्मशास्त्रात धन, ऐश्वर्य आणि सौभाग्याची देवता म्हणून ज्या देवीची उपासना केली जाते, ती म्हणजे लक्ष्मी. तिचा उल्लेख वेदांमधून ‘वैभव’ या अर्थी आलेला आढळतो आणि अथर्वकाळात ती वैभवाची देवता बनली. लक्ष्मी किंवा ‘श्री’ (जी श्रीसूक्ताची अधिष्ठात्री आहे) ही स्वयंप्रकाशी, हिरण्मयी, पद्मनिवासिनी आणि दारिद्र्याचा नाश करणारी शक्ती आहे. केवळ भौतिक संपत्ती नव्हे, तर वाणीचे सौंदर्य (वाग्लक्ष्मी), विजय आणि राज्य अशा अष्टलक्ष्मी रूपांतही तिचे पूजन केले जाते.
लक्ष्मी: विष्णूची शक्ती आणि अनंत अवतार
उत्तरकालीन वाङ्मयात लक्ष्मीने भगवान विष्णूची पत्नी, संपत्तीची देवता आणि कामाची माता म्हणून स्थान मिळवले. तैत्तिरीय संहितेत आदित्याच्या लक्ष्मी व श्री अशा दोन पत्नी होत्या, असा उल्लेख असला तरी, पुराणकाळात ती विष्णूची शाश्वत सहचरी बनली.
समुद्रमंथनाच्या वेळी ती क्षीरसागरातून वर आली, म्हणून तिला क्षीराब्धिजा असे नाव पडले. तिच्या हातांत कमल असते म्हणून ती कमला किंवा पद्मा म्हणून ओळखली जाते. विष्णुपुराणात उल्लेख आहे की, ज्या ज्या वेळी विष्णू अवतार घेतो (वामन, राम, कृष्ण), त्या त्या वेळी ती त्याची सहचरी होण्यासाठी (पद्मा, सीता, रुक्मिणी) अवतार घेते. ती अच्युतवल्लभा, माधवप्रिया आणि क्षीरसमुद्राची राजकन्या असून, चंचला (चंचल), लोकमाता आणि इंदिरा या नावांनीही ओळखली जाते.
ब्रह्मवैवर्तपुराणाने तिचे स्वरूप अधिक स्पष्ट केले. सृष्टीच्या आरंभी श्रीकृष्णाच्या शरीरातून ती महालक्ष्मी म्हणून प्रकट झाली आणि कृष्णाच्या चतुर्भुज रूपाला वरून ती वैकुंठात वास करू लागली. याच महालक्ष्मीने योगद्वारा नाना रूपे धारण केली—स्वर्गात ती स्वर्गलक्ष्मी (इंद्रैश्वर्यरूपी) झाली, पाताळात आणि मर्त्यलोकात राजलक्ष्मी बनली, तर गृहामध्ये ती गृहलक्ष्मी म्हणून वावरू लागली. या रूपात ती धन, धान्य, धैर्य, शौर्य, विद्या, कीर्ती, विजय व राज्य अशा अष्टलक्ष्मी रूपांत पूजनीय ठरली.
अलक्ष्मी: दारिद्र्याची मोठी बहीण
लक्ष्मी जिथे सौभाग्य घेऊन येते, तिथे तिची मोठी बहीण अलक्ष्मी (ज्येष्ठा लक्ष्मी) ही दुर्भाग्याचे आणि दारिद्र्याचे प्रतीक मानली जाते. समुद्रमंथनातून कालकूटानंतर पण लक्ष्मीच्या आधी अलक्ष्मीचा जन्म झाला, म्हणून हिला ज्येष्ठा लक्ष्मी म्हणतात.
पद्मपुराणात तिच्या स्वरूपाचे वर्णन केले आहे—तिचे तोंड काळे, डोळे लाल आणि केस पिंगट होते. तिच्या शरीरावर म्हातारपणाच्या खुणा होत्या. अलक्ष्मी समुद्रातून वर आल्यावर देवांनी तिला कोळसे, केस, कोंडा (केर) आणि अस्थींमध्ये वास करण्यास सांगितले. ती द्विभूजा, कृष्णवर्णाची असून मोठ्या ओठांची, लांब नाकाची आणि लोंबणाऱ्या स्तनांची होती. तिच्या रथावर काक (कावळा) चिन्हांकीत ध्वज असतो.
अलक्ष्मी केवळ अस्वच्छतेतच राहत नाही, तर ती मानवी दुर्गुणांमध्ये वास करते. ज्या घरात कलह असेल, असत्य, कठोर भाषण चालते, जिथे गुरु, देव, अतिथी यांचा अनादर होतो, वेदमंत्रांचा घोष नसतो आणि परद्रव्यापहरण, सज्जन निंदा होते, तिथे ती राहते. थोडक्यात, जिथे भक्तीचा अभाव, आळस, व्यसनाधीनता आणि अधर्म असेल, तिथे तिचे वास्तव्य असते. तिला अवदसा (दुर्बुद्धी) असेही म्हणतात.
पिंपळाखालील अलक्ष्मी आणि शनिवारी पूजन
अलक्ष्मीचा विवाह उद्दालक नावाच्या दीर्घ तपस्या करणाऱ्या ऋषींबरोबर झाला. परंतु ऋषींना तिचा स्वभाव आवडला नाही आणि त्यांनी तिला पिंपळाखाली (अश्वत्थाखाली) बसायला सांगितले. ती तिथे रडू लागली. तेव्हा लक्ष्मी विष्णूसह तिला भेटायला आली. विष्णूने तिचे सांत्वन केले आणि तिला वर दिला:
“दर शनिवारी लक्ष्मी तुला भेटायला येईल, त्यामुळे शनिवारी अश्वत्थ (पिंपळ) पूज्य मानला जाईल.”
यामुळेच, जे तिची पूजा करतील किंवा शनिवारी अश्वत्थास प्रदक्षिणा घालतील, त्यांच्या ठिकाणी लक्ष्मी निश्चल राहील आणि त्यांना अलक्ष्मी पिडा देणार नाही. दरवर्षी भाद्रपद महिन्यात ज्येष्ठा नक्षत्रावर तिची पूजा करण्याची प्रथा आहे, जेणेकरून तिचे अरिष्ट टळावे.
दीपावलीतील अलक्ष्मी निःसारण
इहलोकी संपत्तीची स्वामिनी असलेली लक्ष्मी दु:शील आणि अस्वच्छ व्यक्तींचा त्याग करते. जेथे हरिपूजा आणि हरिकिर्तन होत नाही, त्या स्थानाचा ती त्याग करते.
या दोन्ही बहिणींचा प्रभाव संतुलित ठेवण्यासाठी दीपावलीतील विधी महत्त्वाचे आहेत. दीपावलीतील अमावस्येस प्रदोषकाली लक्ष्मीची विशेष पूजा केली जाते. या पूजेनंतर, मध्यरात्री नवीन केरसुणीने घरातील केर सुपात भरून तो बाहेर टाकला जातो. यालाच ‘अलक्ष्मी (कचरा/दारिद्र्य) निःसारण’ म्हणतात. रात्री घर झाडणे किंवा केर टाकणे अन्य वेळी वर्जित असले, तरी या रात्री केवळ अलक्ष्मीला हाकलून लावण्यासाठी हे केले जाते. कचरा काढतांना सुपे आणि दिमडी वाजवून अलक्ष्मीला घराबाहेर हाकलून लावण्याची प्रथा आहे.
या दोन्ही देवतांचा संदेश हाच आहे की, घरात कायमस्वरूपी लक्ष्मीचा वास हवा असेल, तर स्वच्छ आचरण, सद्विचार आणि सद्गुण अंगिकारून अलक्ष्मीच्या सर्व रूपांचा त्याग करणे आवश्यक आहे.
Book the Best Guruji, Pandit and Marathi Bhatji for Your Rituals in Dombivli, Thane, Mumbai, Pune, and Nashik.
गुरुजींसाठी खालील फॉर्म भरा