गोवर्धन पूजा: विधी, कथा आणि महत्त्व
गोवर्धन पूजा म्हणजे श्रीकृष्णाच्या लीलांचे आणि गोवर्धन पर्वताचे पूजन करण्याचा एक पवित्र दिवस. दरवर्षी दिवाळीच्या दुसऱ्या दिवशी (कार्तिक शुद्ध प्रतिपदेला) हा उत्सव साजरा केला जातो. भगवान श्रीकृष्णाने इंद्राचा गर्व हरण करून, गोकुळवासीयांचे रक्षण करण्यासाठी आपल्या करंगळीवर हा पर्वत उचलला होता. चला, या पूजेचा पारंपरिक विधी, त्यामागील पौराणिक कथा आणि त्याचे महत्त्व समजून घेऊया.
पौराणिक कथा: इंद्र देवाचा गर्व हरण
गोवर्धन पूजा, दिवाळीच्या दुसऱ्या दिवशी (कार्तिक शुद्ध प्रतिपदेला) साजरा केला जाणारा हा पवित्र उत्सव, भगवान श्रीकृष्णाच्या अद्भुत लीलांचे आणि गोवर्धन पर्वताच्या महत्त्वाचे प्रतीक आहे. या पूजेमागे एक अत्यंत प्रेरणादायी पौराणिक कथा आहे, जी अहंकार आणि भक्तीच्या विजयाचे सुंदर दर्शन घडवतेफार पूर्वी द्वापार युगात, व्रजवासी (गोकुळात राहणारे लोक) देवराज इंद्र यांची मोठ्या श्रद्धेने पूजा करत असत. त्यांची अशी दृढ श्रद्धा होती की, इंद्रदेव पर्जन्यवृष्टी करून त्यांच्या शेतातील पिकांचे रक्षण करतात आणि त्यांना समृद्धी देतात. त्यामुळे दरवर्षी ते इंद्राला प्रसन्न करण्यासाठी मोठा यज्ञ आयोजित करत असत. एकदा बाल भगवान श्रीकृष्ण यांनी आपल्या आई यशोदा आणि इतर व्रजवासीयांना एक विचारले, “आपण इंद्रदेवाची पूजा करण्याऐवजी गोवर्धन पर्वताची पूजा का करू नये? गोवर्धन पर्वतच आपल्या गायींना चारा देतो, औषधी वनस्पती देतो आणि या संपूर्ण पर्यावरणाचे रक्षण करतो. खरी उपयुक्तता तर या पर्वताची आहे.”श्रीकृष्णाच्या या बोलण्याने व्रजवासी प्रभावित झाले. त्यांनी श्रीकृष्णाच्या सांगण्यावरून इंद्राची पूजा सोडून गोवर्धन पर्वताची पूजा करण्याचा निर्णय घेतला. त्यांनी गोवर्धन पर्वताला विविध प्रकारचे अन्नपदार्थ अर्पण केले, ज्याला ‘अन्नकूट’ असे म्हटले जाते. मोठ्या उत्साहात त्यांनी हा अन्नकूट उत्सव साजरा केला.आपली पूजा थांबवलेली पाहून देवराज इंद्राला प्रचंड क्रोध आला. आपल्या अहंकाराला ठेच लागल्याचे त्याला वाटले. आपला अधिकार आणि सामर्थ्य दाखवण्यासाठी त्याने गोकुळावर भयंकर सूड उगवण्याचा निर्णय घेतला. इंद्राने आपल्या सेवकांना आदेश दिला की, गोकुळावर सात दिवस आणि सात रात्रीपर्यंत मुसळधार पाऊस पाडावा आणि संपूर्ण गोकुळ जलमय करून टाकावे.इंद्राच्या आदेशाने प्रचंड वेगाने आणि अविश्रांत पाऊस पडू लागला. बघता बघता संपूर्ण गोकुळ जलमय होऊ लागले, पूर येऊ लागला आणि सर्वत्र हाहाकार माजला. सर्व व्रजवासी मदतीसाठी बाल श्रीकृष्णाकडे धावले. त्यांनी श्रीकृष्णाला मदतीसाठी विनवणी केली.आपल्या भक्तांचे रक्षण करण्यासाठी श्रीकृष्णाने एक अद्भुत लीला केली. त्यांनी आपल्या डाव्या हाताच्या करंगळीवर (कनिष्ठा बोटावर) संपूर्ण गोवर्धन पर्वत उचलून धरला! आणि या पर्वताखाली सर्व गोकुळवासीयांना, त्यांच्या गायींना आणि अन्य पशुधनाला आश्रय दिला. सात दिवस आणि सात रात्रीपर्यंत श्रीकृष्ण यांनी एकाच करंगळीवर तो प्रचंड पर्वत तोलून धरला, ज्यामुळे इंद्राच्या क्रोधापासून गोकुळाचे रक्षण झाले.सात दिवसांनंतर, जेव्हा इंद्राला आपली चूक कळाली आणि त्याचा गर्व नष्ट झाला, तेव्हा त्याने पाऊस थांबवला. त्याने पाहिले की श्रीकृष्णाच्या अद्भुत सामर्थ्यापुढे त्याचे काहीही चालले नाही. ब्रह्माजींच्या सांगण्यावरून इंद्रदेवाने श्रीकृष्णाची क्षमा मागितली.तेव्हापासून भगवान श्रीकृष्णाने व्रजवासीयांना दरवर्षी गोवर्धन पर्वताची पूजा करून अन्नकूट उत्सव साजरा करण्याचा आदेश दिला. हा उत्सव श्रीकृष्णाच्या भक्तीचा, निसर्गाच्या महत्त्वाची आणि अहंकारावर विनम्रतेच्या विजयाचे प्रतीक बनला. आजही हा दिवस मोठ्या उत्साहात साजरा केला जातो.
हा उत्सव केवळ एका दैवी घटनेची आठवण करून देत नाही, तर तो आपल्या जीवनासाठी अनेक महत्त्वाचे संदेश देतो:
ही पूजा प्रकृति आणि पर्यावरणाप्रती कृतज्ञता व्यक्त करण्याचे प्रतीक आहे. गाय, पर्वत आणि निसर्गाचे महत्त्व यातून अधोरेखित होते. गाय (गोधन) ही लक्ष्मीचे स्वरूप मानली जाते. गोवर्धन पूजेच्या दिवशी गायीची पूजा करून तिचे महत्त्व आणि उपयोगिता दर्शविली जाते या दिवशी नवीन धान्य आणि भाज्यांपासून ५६ प्रकारचे पदार्थ बनवून श्रीकृष्णाला (गोपालाला) भोग लावला जातो, याला अन्नकूट उत्सव म्हणतात. हा उत्सव सामाजिक एकता आणि उपलब्ध संसाधने इतरांसोबत वाटून घेण्याचा संदेश देतो. ही कथा अहंकारावर भक्ती आणि विनम्रतेच्या विजयाचे प्रतीक आहे.
पूजेची तयारी आणि संकल्प
ज्यांना प्रत्यक्ष गोवर्धन पर्वताचे पूजन करणे शक्य आहे, त्यांनी त्याचे पूजन करावे. अन्यथा, गाईच्या शेणाचा किंवा भाताचा गोवर्धन पर्वत तयार करून त्याचे पूजन करावे. यासोबतच श्रीकृष्णाचे (गोपालाचे) पूजन केले जाते.
पूजेचा संकल्प
पूजा सुरू करण्यापूर्वी, खालील मंत्र म्हणून संकल्प करावा:
‘श्रीकृष्णप्रीत्यर्थ गोवर्धनपूजनं गोपालपूजनात्मकं महोत्सवं करिष्ये ।’
(अर्थ: श्रीकृष्णाच्या प्रीत्यर्थ मी गोवर्धन पूजन आणि गोपाल पूजन हा महान उत्सव करत आहे.)
आवाहन, स्थापना आणि पूजा विधी
संकल्प झाल्यावर, गोपालासह गोवर्धनाचे आवाहन करून त्यांची स्थापना करावी. यासाठी खालील मंत्राचा उच्चार करावा:
‘बलिराज्ञे द्वारपालो भवानद्य भवप्रभो । निजवाक्यार्थनार्थाय सगोवर्धन गोपते ॥’
आवाहन व स्थापनेनंतर, गोपालासह गोवर्धनाची षोडशोपचार (सोळा उपचारांनी) पूजा करावी. पूजेदरम्यान खालील मंत्रांचे पठण करावे:
गोपालासाठी:
‘गोपालमूर्ते विश्वेश शक्रोत्सव विभेदक । गोवर्धन कृतच्छत्र पूजां मे हर गोपते ॥’
गोवर्धनासाठी:
‘गोवर्धनधराधार गोकुलत्राणकारक । विष्णुबाहुकृतच्छाय गवां कोटिप्रदोभव ॥’
पूजा झाल्यावर, आपल्या वैभवानुरूप श्रीकृष्णाला (गोपालाला) महानैवेद्य अर्पण करावा.
होम आणि गौ-पूजा
पूजेचा एक महत्त्वाचा भाग म्हणजे गाईचे पूजन आणि होम करणे. पूजेच्या अंगभूत म्हणून, जिवंत अथवा मातीच्या गाईची वरील मंत्रांनी पूजा करावी.: घरात तयार केलेल्या भाताने खालील दोन ऋचांनी होम करावा:
‘आगावो अग्मन्प्रैते वदन्तु०ब्राह्मणांना अन्न, गाय (शक्य असल्यास) किंवा अन्य वस्तूंचे दान करावे.गाईला गवत अर्पण करावे आणि गोवर्धनाला बलिदान (नैवेद्य) अर्पण करावे.
शेवटी, गौमाता, ब्राह्मण आणि गोवर्धन पर्वत यांना प्रदक्षिणा घालून हा पवित्र सोहळा पूर्ण करावा.
या विधीपूर्वक पूजनाने श्रीकृष्णाची कृपादृष्टी प्राप्त होते आणि घरात सुख-समृद्धी नांदते, अशी श्रद्धा आहे.
।। जय श्री कृष्ण, गोवर्धन महाराज की जय ।।
Book the Best Guruji, Pandit and Marathi Bhatji for Your Rituals in Dombivli, Thane, Mumbai, Pune, and Nashik.
गुरुजींसाठी खालील फॉर्म भरा