जपमाळेचे गूढ: शास्त्रशुद्ध जप करण्याची पद्धत :(Prayer Beads Secrets & Correct Chanting Method)
आपल्या भारतीय संस्कृतीत आणि अध्यात्मिक साधनेत ‘जपमाळेला’ अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. मंत्रजप, नामस्मरण किंवा ध्यान करताना एकाग्रता साधण्यासाठी आणि जपाची गणना ठेवण्यासाठी जपमाळेचा उपयोग केला जातो. चला, या जपमाळेविषयीची सविस्तर माहिती आणि तिचे महत्त्व जाणून घेऊया.
जपमाळेचा वापर आणि काही महत्त्वाचे नियम (Using Prayer Beads: Important Rules & Etiquette):
जपमाळेचा अध्यात्मिक साधनेत योग्य वापर करण्यासाठी काही नियम पाळणे आवश्यक आहे:
जपमाळेवर जप पूर्ण झाल्यावर, ती कपाळाला लावून, तिचा स्पर्श प्रथम डाव्या डोळ्याला व नंतर उजव्या डोळ्याला करावा.
माळेला डाव्या हाताने स्पर्श करणे टाळावे.
दैनंदिन जपासाठी वापरली जाणारी माळ मनगटात किंवा गळ्यात धारण करू नये.
जप करताना मण्यांचा आवाज होणार नाही याची काळजी घ्यावी.
जपाची माळ नेहमी पवित्र ठिकाणी, आदराने ठेवावी.
जप करण्याची शास्त्रशुद्ध पद्धत (The Authentic Way to Chant with a Prayer Beads):
शास्त्रानुसार, जप करताना गोमुखीचा (माळ झाकण्यासाठी वापरले जाणारे वस्त्र) वापर करणे उत्तम मानले जाते, किंवा बोटांच्या साहाय्यानेही जप करता येतो.
गोमुखीने जप करणे (Chanting with a Gomukhi or Japa Bag):
उजव्या हाताला वस्त्राने (गोमुखीने) झाकून गुप्तपणे जप केल्यास, तो जप नकारात्मक शक्तींपासून आणि बाह्य अडथळ्यांपासून सुरक्षित राहतो, असे मानले जाते.
विविध बोटांनी जप करण्याचे फळ (Significance of Using Different Fingers for Japa):
जप करताना विशिष्ट बोटांचा वापर केल्यास विशिष्ट फळप्राप्ती होते, अशी मान्यता आहे:
अंगठ्याच्या साहाय्याने जप (Thumb): मोक्ष प्राप्तीसाठी.
तर्जनीने (पहिला बोट) जप (Index finger): शत्रूनाशासाठी.
मध्यमेने (मधले बोट) जप (Middle finger): धनप्राप्तीसाठी.
अनामिकेने (तिसरे बोट) जप (Ring finger): शांतीप्राप्तीसाठी.
करांगुलीने (करंगळी) जप (Little finger): सौंदर्य (आकर्षण) प्राप्तीसाठी.
मेरूमणी आणि जपाचा क्रम (The Meru Bead/Guru Bead and Chanting Sequence):
जपाची सुरुवात माळेतील ‘मेरू’ मण्यापासून (जो मुख्य आणि मोठा मणी असतो) करावी. जप करताना मेरू मणी ओलांडू नये. जर जप पुढे चालू ठेवायचा असेल, तर माळ उलट क्रमाने फिरवून (मेरू मण्याला न ओलांडता) पुन्हा मेरू मण्याकडे यावे.
जपाची शास्त्रीय पद्धत (Scientific Aspect of Chanting Technique):
मधल्या बोटाच्या मधल्या पेरावर मणी ठेवून, अंगठ्याने त्यावर दाब देऊन मणी आपल्या शरीराच्या दिशेने ओढावा. या प्रक्रियेमुळे सूक्ष्म विद्युतशक्ती निर्माण होते, जी साधनेसाठी अनुकूल असते. मंत्रमहार्णवात म्हटले आहे:
“अंगुष्ठमध्यमायोगात्सर्व सिद्धी प्रदायिनी।”
अर्थात, अंगठा आणि मध्यमेच्या संयोगाने जप केल्यास सर्व सिद्धी प्राप्त होतात.
जपमाळेची ठेवण्याची जागा (Storing Your Prayer Beads Correctly):
जप पूर्ण झाल्यावर माळ जमिनीवर न ठेवता, देवासमोर ताम्हणात किंवा देवाच्या आसनाजवळ ठेवावी. माळ खुंटीवर किंवा उघड्यावर, जिथे कुणाचीही सहज नजर पडेल, तिथे ठेवू नये. ती लाकडी, चांदीच्या किंवा हस्तिदंताच्या डबीत सुरक्षित ठेवावी. महत्त्वाचे म्हणजे, ही माळ पूर्वी कोणी वापरलेली नसावी (नवीन असावी).
वैज्ञानिक दृष्टिकोन (Scientific Perspective on 108 Beads):
विद्युतशास्त्रात १०८ हा एक स्थिरांक (constant) मानला जातो. द्रावणातून चांदी मुक्त करण्यासाठी जी विद्युतशक्ती उपयोगात येते, तिचे हे माप ‘फॅरडे’ या नावाने ओळखले जाते. यावरून या अंकाचे एक वेगळे महत्त्व लक्षात येते.
धर्मशास्त्रानुसार १०८ मण्यांचे महत्त्व (Significance of 108 Beads in Hindu Scriptures):
जप करण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या माळेमध्ये सामान्यतः १०८ मणी असतात. रुद्राक्ष, तुळस, स्फटिक किंवा मोत्यांपासून बनलेल्या या माळांमध्ये विलक्षण ऊर्जा असते, अशी श्रद्धा आहे. या माळेने मंत्रजप केल्यास कठीण कार्येही सिद्धीस जातात.
देवाच्या स्मरणासाठी मंत्रजप हा सर्वश्रेष्ठ उपाय असून, प्राचीन काळापासून ऋषीमुनी आणि संत याचा अवलंब करत आले आहेत. जपासाठी माळेची आवश्यकता असते, कारण माळेशिवाय केलेल्या जपाचे पूर्ण फळ मिळत नाही, असे शास्त्र सांगते.
शास्त्रवचन आहे:
|| बिना दमैश्चयकृत्यं सच्चदानं विनोदकम् | असंख्याता तु यजप्तं तत्सर्व निष्फलं भवेत् ||
अर्थ: ज्याप्रमाणे देवाच्या पूजेसाठी आसन महत्त्वाचे आहे आणि दानासाठी उदक (पाणी) आवश्यक आहे, त्याचप्रमाणे माळेशिवाय संख्याहीन केलेला जप निष्फळ ठरतो. म्हणून, जप करताना माळेचा वापर आवश्यक आहे. विशिष्ट संख्येने केलेला जप अधिक फलदायी असतो.
रुद्राक्षाची माळ जप करण्यासाठी सर्वश्रेष्ठ मानली जाते, कारण रुद्राक्ष हे साक्षात महादेवाचे प्रतीक आहे. रुद्राक्षामध्ये सूक्ष्म कीटाणूंचा नाश करण्याची शक्ती असून, ते वातावरणातील सकारात्मक ऊर्जा ग्रहण करून साधकाच्या शरीरात पोहोचवतात.
माळेत १०८ मणी का असतात? विविध कारणे: (Why 108 Beads? Various Reasons Explained):
श्वासांची संख्या (Breath Count & 108): शास्त्रानुसार,
|| षट्शतानि दिवारात्रौ सहस्राण्येकं विशांति | एतत् संख्यान्तितं मंत्रं जीवो जपति सर्वदा ||
या श्लोकानुसार, एक सामान्य निरोगी व्यक्ती दिवसभरात जेवढ्या वेळा श्वास घेते (अंदाजे २१,६०० वेळा), त्याचा माळेतील १०८ मण्यांशी संबंध आहे. दिवसातील २४ तासांपैकी १२ तास दैनंदिन कामात जातात. उर्वरित १२ तासांत व्यक्ती अंदाजे १०,८०० वेळा श्वास घेते. या काळात ईश्वरचिंतन करणे अपेक्षित आहे. ही संख्या मोठी असल्याने, त्यातील शेवटचे दोन शून्य वगळून १०८ ही संख्या जपमाळेसाठी निश्चित केली गेली आहे, जेणेकरून साधक किमान इतका जप करू शकेल.
ज्योतिष शास्त्रानुसार (Astrological Significance: Planets & Zodiac Signs): ब्रह्मांडाला १२ राशींमध्ये (मेष, वृषभ, मिथुन, कर्क, सिंह, कन्या, तूळ, वृश्चिक, धनु, मकर, कुंभ आणि मीन) विभाजित केले गेले आहे. या १२ राशींमध्ये नऊ ग्रह (सूर्य, चंद्र, मंगळ, बुध, गुरु, शुक्र, शनी, राहू आणि केतू) भ्रमण करतात. या ९ ग्रहांच्या संख्येचा गुणाकार १२ राशींशी केल्यास १०८ (१२ x ९ = १०८) ही संख्या प्राप्त होते. माळेमधील १०८ मणी संपूर्ण ब्रह्मांडाचे प्रतिनिधित्व करतात.
नक्षत्रांचे चरण (Nakshatra Padas/Lunar Mansions & 108): आणखी एका मान्यतेनुसार, ऋषीमुनींनी माळेमध्ये १०८ मणी ठेवण्यामागे ज्योतिषीय कारण सांगितले आहे. शास्त्रानुसार एकूण २७ नक्षत्रे आहेत. प्रत्येक नक्षत्राचे चार चरण असतात आणि २७ नक्षत्रांचे एकूण (२७ x ४) = १०८ चरण होतात. माळेचा एक-एक मणी नक्षत्राच्या एकेका चरणाचे प्रतिनिधित्व करतो.
सूर्याच्या कला (Sun’s Phases/Solar Energy & 108): आणखी एका मान्यतेनुसार, माळेतील १०८ मणी आणि सूर्याच्या कला यांचा संबंध आहे. एक वर्षामध्ये सूर्य २,१६,००० कला बदलतो. सूर्य वर्षभरात दोन वेळा आपली स्थिती बदलतो – सहा महिने उत्तरायण आणि सहा महिने दक्षिणायन. अशाप्रकारे सूर्य सहा महिन्यांच्या एका स्थितीत १,०८,००० वेळा कला बदलतो. याच १,०८,००० संख्येमधील शेवटचे तीन शून्य काढून (किंवा १०,८०० मधील दोन शून्य काढून मूळ संकल्पनेनुसार) माळेमध्ये १०८ मण्यांची संख्या निश्चित केली आहे. माळेचा प्रत्येक मणी सूर्याच्या एका कलेचे प्रतीक आहे. सूर्य हा एकमेव प्रत्यक्ष दिसणारी देवता आहे.
निष्कर्ष (Conclusion: The Power of Prayer Beads):
थोडक्यात, जपमाळ ही केवळ मणी मोजण्याचे साधन नसून, ती श्रद्धा, साधना आणि अध्यात्मिक शिस्तीचे प्रतीक आहे. तिच्यातील १०८ मण्यांमागे दडलेली विविध शास्त्रीय आणि धार्मिक कारणे तिचे महत्त्व अधिकच वाढवतात. जपमाळेचा योग्य वापर करून केलेली साधना साधकाला मनःशांती आणि आध्यात्मिक उन्नतीकडे घेऊन जाते.
आपली साधना सफल होवो!
“आपल्या पत्रिकेतील ग्रहांची स्थिती अशुभ असल्यास, ज्योतिषी अनेकदा त्या विशिष्ट ग्रहांच्या मंत्रांचा जप करण्याचा सल्ला देतात. विशेष म्हणजे, कलियुगामध्ये हा जप मूळ संख्येच्या चौपट प्रमाणात करावा लागतो, असे सांगितले जाते.
दैनंदिन जीवनातील व्यस्ततेमुळे एवढी मोठी जपसंख्या वैयक्तिकरित्या पूर्ण करणे अनेकांसाठी आव्हानात्मक ठरू शकते. पण काळजी करण्याचे कारण नाही! ‘नमो गुरुजी’ (Namo Guruji) यांच्या माध्यमातून आपण ही जपसंख्या शास्त्रोक्त पद्धतीने पूर्ण करून घेऊ शकता.
या सेवेचा लाभ घेण्यासाठी किंवा अधिक माहितीसाठी ‘नमो गुरुजीं’च्या वेब साईट ला अवश्य भेट द्या किंवा त्यांच्याशी संपर्क साधा.”
Book the Best Guruji, Pandit and Marathi Bhatji for Your Rituals in Dombivli, Thane, Mumbai, Pune, and Nashik.
गुरुजींसाठी खालील फॉर्म भरा