'गटारी' नव्हे, 'गताहारी अमावस्या'! जाणून घ्या दीप पूजनाचे महत्त्व आणि त्यामागील विज्ञान :Gatahari Amavasya:
आपल्या प्रत्येक सणामागे एक सुंदर अर्थ आणि परंपरा दडलेली आहे. पण, काळाच्या ओघात काही सणांचे मूळ स्वरूप विसरून त्यांना वेगळेच, चुकीचे नाव दिले जाते. दीप अमावस्येसारख्या पवित्र दिवसाला ‘गटारी’ संबोधणे, हे त्याचेच एक उदाहरण आहे.
हा दिवस म्हणजे आपल्या संस्कृतीचा एक महत्त्वाचा भाग आहे, पण अनेकांना तो फक्त ‘गटारी’ म्हणून माहीत आहे. व्यक्तिगत पातळीवर कोणी काय साजरे करावे हा ज्याचा त्याचा प्रश्न आहे, पण एका पवित्र दिवसाला केवळ गटारी म्हणून मिळणारी कुप्रसिद्धी आपल्या महान संस्कृतीचा अपमान आहे.
चला, या दिवसामागचा खरा अर्थ, विधी आणि विज्ञान समजून घेऊया.
'गटार' (Gutter) नव्हे, 'गताहार'!
💡 आपल्या प्रत्येक सणाचे नाव हे संस्कृतवर आधारित आहे आणि त्याला एक मोठा अर्थ आहे. ‘Gutter’ हा एक इंग्रजी शब्द आहे, जो खोडसाळपणे आपल्या सणाशी जोडला गेला.
यामागची योग्य फोड अशी:
- गत = मागील, जुने, गेलेले, आता नाही ते.
- आहार = भोजन
- गत + आहार = गताहार
आषाढी अमावस्येनंतर श्रावण महिना सुरू होतो, ज्यात अनेक जण मांसाहार वर्ज्य करतात. त्यामुळे जो आहार (मांसाहार) मागे सोडून द्यायचा आहे, त्याला निरोप देण्याचा हा दिवस, म्हणजेच ‘गताहारी अमावस्या’.
या दिवसाचे खरे महत्त्व: दिव्यांची अमावस्या 🪔
या दिवसाचे मूळ नाव ‘दीप अमावस्या’ आहे. या दिवशी घरातील सर्व दिवे, निरांजने, समया घासून-पुसून स्वच्छ केले जातात आणि त्यांची मनोभावे पूजा केली जाते. हा सण ज्ञानाच्या प्रकाशाचे आणि अंधारावर प्रकाशाच्या विजयाचे प्रतीक आहे.
दिव्यांची पूजा कशी करावी?
- स्वच्छता: घरातील सर्व दिवे दूध-पाण्याने धुवून स्वच्छ करावेत.
- मांडणी: एका पाटावर वस्त्र घालून त्यावर सर्व दिवे मांडावेत. भोवती सुंदर रांगोळी काढावी.
- पूजा: आघाडा, दुर्वा, पिवळी फुले यांनी दिव्यांची पूजा करावी. दुर्वा ही वंशवृद्धीचे प्रतीक मानली जाते.
- प्रार्थना: दिवे प्रज्वलित करून पुढील मंत्राने त्यांची प्रार्थना करावी:
‘‘दीप सूर्याग्निरुपस्त्वं तेजसां तेज उत्तमम् |
गृहाण मत्कृतां पूजां सर्वकामप्रदो भव॥
अर्थ: ‘‘हे दीपा, तू सूर्यरूप व अग्निरूप आहेस. तेजामध्ये तू उत्तम तेज आहेस. माझ्या पूजेचा तू स्वीकार कर आणि माझ्या सर्व इच्छा पूर्ण कर.’’* - नैवेद्य: देवाला गोडाचा नैवेद्य अर्पण करावा.
- दिव्याचे औक्षण (एक सुंदर परंपरा): आपल्या घरातील मुला-मुलींचे औक्षण करावे. मुलगा असो वा मुलगी, ते आपल्या वंशाचे दिवे आहेत. या सुंदर भावनेने आपल्या दिव्यांचे आणि पणतीचे औक्षण नक्की करावे.
परंपरेमागील विज्ञान: श्रावणात मांसाहार का टाळावा?
आपल्या पूर्वजांनी घालून दिलेले नियम केवळ धार्मिक नव्हते, तर त्यामागे ठोस वैज्ञानिक कारणे होती.
- पचनसंस्थेवरील ताण: पावसाळ्यात आपली पचनशक्ती कमकुवत झालेली असते. मांसाहार पचायला जड असल्याने आरोग्याच्या समस्या निर्माण होऊ शकतात.
- प्राण्यांचा प्रजनन काळ: पावसाळा हा बहुतांश प्राण्यांचा प्रजननाचा काळ असतो. या काळात त्यांची हत्या केल्यास निसर्गचक्रावर विपरीत परिणाम होतो.
- जंतुसंसर्गाचा धोका: दमट हवामानामुळे प्राण्यांच्या शरीरावर घातक जीवजंतू वाढण्याची शक्यता असते, ज्यामुळे खाणाऱ्याला आजार होऊ शकतात.
- शाकाहाराचे फायदे: या काळात अनेक औषधी रानभाज्या उगवतात. शाकाहारामुळे त्या आपोआप आहारात येतात, ज्या शरीरासाठी अत्यंत पोषक असतात.
व्रतामागील कथा: सगुणेची कहाणी
या व्रतामागे एक सुंदर कथा सांगितली जाते. तमिळ देशात पशुपती शेट्टी नावाच्या व्यापाऱ्याला विनीत आणि गौरी अशी दोन मुले होती. गौरीच्या मुलींनी विनीतच्या मुलांशी लग्न करावे, असे त्यांनी लहानपणीच ठरवले होते.
पुढे गौरी श्रीमंत झाली आणि भाऊ विनीत गरीब झाला. वचन विसरून गौरीने आपल्या दोन मुलींची लग्ने श्रीमंत घरात केली. पण तिची धाकटी मुलगी सगुणा हिला हे पटले नाही. तिने गरिबीत असलेल्या विनीतच्या धाकट्या मुलाशी लग्न केले.
एके दिवशी, नगराच्या राजाची रत्नजडित अंगठी एक घार घेऊन उडाली आणि सगुणेच्या घराच्या छपरावर टाकून गेली. सगुणेला ती सापडली. प्रामाणिकपणे तिने ती राजाला परत केली. राजा प्रसन्न झाला आणि तिला एक वर मागायला सांगितले. सगुणेने वर मागितला, “येत्या शुक्रवारी राज्यात फक्त माझ्याच घरी दिवे लागतील, इतर कोणीही दिवे लावणार नाहीत, असा हुकूम काढा.”
राजाने तसे केले. त्या शुक्रवारी सगुणेने घरभर दिवे लावले. घरातून बाहेर जाणाऱ्या अवदसेला (अनलक्ष्मीला) ‘परत येणार नाही’ अशी शपथ घ्यायला लावली आणि घरात येणाऱ्या लक्ष्मीला ‘परत जाणार नाही’ अशी शपथ घ्यायला लावली. अशा प्रकारे, तिच्या घरातून अवदसा कायमची निघून गेली आणि लक्ष्मीचा वास कायम राहिला. राज्यातले लोक तिला लक्ष्मीचा अवतार मानू लागले.
आपला संकल्प
आपल्या प्रत्येक सणाला मोठा अर्थ आहे. त्याची बरोबरी कोणीही करू शकत नाही. म्हणून चला, आपल्या सणांचा आदर करूया आणि ते मूळ संस्कृतीने साजरे करूया.
“श्रावण जरूर पाळा, गटारीची कुप्रसिद्धी टाळा!”
आपले सण, आपली ओळख! चला, ते अभिमानाने आणि योग्य रीतीने साजरे करूया. 🙏🪔🌱
Book the Best Guruji, Pandit and Marathi Bhatji for Your Rituals in Dombivli, Thane, Mumbai, Pune, and Nashik.
गुरुजींसाठी खालील फॉर्म भरा