संस्कार: दत्तकग्रहण आणि दत्तकपुत्रविधान
आपल्या संस्कृतीत ‘पुत्र’ या शब्दाला विशेष महत्त्व दिले गेले आहे. ज्या व्यक्तीला पुत्र नाही, त्याला स्वर्गलोकास स्थान मिळत नाही, अशी एक पारंपरिक धारणा आहे. याच धारणेमुळे, पुत्र नसलेल्या व्यक्तीसाठी ‘दत्तकग्रहण’ (Adoption) हा एक महत्त्वाचा संस्कार मानला जातो. दत्तकग्रहण केवळ वंशाची निरंतरता राखत नाही, तर पितरांचे ऋण फेडणे आणि ‘पुं’ नावाच्या नरकापासून मुक्ती मिळवणे यासाठीही आवश्यक मानले जाते.
दत्तकग्रहणाचे नियम आणि परंपरा
मनुस्मृती आणि शौनक ऋषींच्या मतानुसार, दत्तकपुत्र निवडताना काही विशिष्ट गोष्टी पाळल्या जातात:
- सपिंडातून निवड: शक्यतो आपल्या सपिंडातून (जवळच्या नात्यातील, एकाच पूर्वजांच्या वंशातील) मुलगा दत्तक घ्यावा.
- सगोत्रातून निवड: सपिंडात मुलगा उपलब्ध नसल्यास, आपल्या गोत्रातील (एकाच गोत्रातील) मुलगा दत्तक घ्यावा.
- बंधूचा मुलगा: सख्ख्या भावाचा मुलगा दत्तक घेणे अधिक श्रेयस्कर मानले जाते, कारण तो दोन्ही घरांचा वारसदार मानला जातो. सख्खा भाऊ नसल्यास सावत्र भावाचा मुलगा घ्यावा.
- जवळच्या नात्यातील: आपल्या गोत्रातही कोणी नसल्यास, भिन्नगोत्रातील परंतु जवळच्या नात्यातील, जसे की मामाच्या कुळातील किंवा वडिलांच्या बहिणीच्या कुळातील (मावस भाऊ) मुलगा दत्तक घेता येतो.
- वर्जित संबंध: मुलीचा मुलगा (नातू), बहिणीचा मुलगा (भाचा) किंवा वडिलांच्या बहिणीचा मुलगा (मामेभाऊ) हे दत्तक घेऊ नयेत, कारण त्यांच्याशी असलेले संबंध भिन्न असल्याने पुत्रबुद्धी ठेवणे योग्य मानले जात नाही. तथापि, शूद्रांमध्ये हे दत्तकग्रहण वैध मानले जाते.
- एकुलता एक पुत्र: ज्याला एकच मुलगा आहे, त्याने त्याला दत्तक देऊ नये किंवा घेऊ नये.
- स्त्रियांचा अधिकार: स्त्रियांनी पतीच्या परवानगीशिवाय पुत्र दत्तक देऊ नये किंवा घेऊ नये. पती नसताना, सवतीला पुत्र नसल्यास विधवा स्त्री दत्तक पुत्र घेऊ शकते.
- एकापेक्षा जास्त पुत्र: ज्यांना एकापेक्षा जास्त पुत्र आहेत, ते दत्तक देऊ शकतात.
दत्तकपुत्रविधानाची विस्तृत प्रक्रिया (शौनकांचे मत)
शौनक ऋषींनी सांगितलेल्या ऋग्वेदीयांच्या पुत्रप्रतिग्रह प्रयोगाची प्रक्रिया अत्यंत विस्तृत आणि विधीयुक्त आहे:
पहिला दिवस: उपवास आणि तयारी
पहिल्या दिवशी उपवास करावा.
वस्त्रे, कुंडले, छत्र, पागोटे, अंगठी, धर्मनिष्ठ वेद जाणणारा आचार्य, दर्भाची बर्हि, पळसाच्या समिधा इत्यादी वस्तू जमवून ठेवाव्यात.
आपल्या बंधूंना आणि ज्ञातींना बोलावून आणावे.
पूजा संकल्प आणि पूर्वतयारी
हातात पवित्र घेऊन आचमन आणि प्राणायाम करावा.
देशकालाचा उच्चार करून, ‘मला पुत्र नसल्यामुळे पितरांचे ऋण दूर करणे आणि पुंनामक नरकापासून रक्षण करणे या दोन गोष्टी श्रीपरमेश्वराच्या प्रीतिकरितां शौनकांनी सांगितलेल्या विधीने पुत्र घेण्याचा प्रकार करीन’ असा संकल्प करावा.
याच्या अंगभूत पुण्याहवाचन, आचार्यवरण, आचार्याची मधुपर्कानें पूजा करणे, विष्णूचे भजन, ब्राह्मणांना आणि बंधुवर्गांना भोजन देणे इत्यादींचा समावेश असतो.
गणपतीपूजन करून कार्यसिद्धीची प्रार्थना करावी.
आचार्यवरण आणि मधुपर्क पूजन झाल्यावर विष्णूची पूजा करावी. पितरांच्या, कुलदेवतांच्या आणि गुरूंच्या प्रीतिकरितां ब्राह्मणांना आणि बंधूंना भोजन द्यावे.
पुत्रग्रहणाचा संकल्प आणि होम
आचार्यांनी देशकालाचा उच्चार करून यजमानाच्या अनुज्ञेने ‘पुत्र घेण्याच्या विधीच्या अंगभूत होम करीन’ असा संकल्प करावा.
अग्निप्रतिष्ठापर्यंत सर्व कर्म करून ‘चक्षुषी आज्येन’ येथपासून स्थालीपाक (भात) केल्यावर प्रधान देवतेचा होम करावा (अग्नीला सहा वेळा, सूर्यासावित्रीला एकदा, अग्नी, वायु, सूर्य, प्रजापती यांना तुपाने).
‘शेषेणस्विष्ठ’ पर्यंत स्थालीपाक करून त्यात अठ्ठावीस मुठी तांदुळाचा मंत्रविरहित निर्वाप करून प्रोक्षण करावे.
पुत्र घेण्याची प्रत्यक्ष प्रक्रिया
- नंतर ब्राह्मणांसह दात्याजवळ जाऊन, ‘तुम्ही हा पुत्र मला द्या’ अशी याचना करावी.
- दाता आचमन, प्राणायाम करून ‘श्रीपरमेश्वर प्रीतिकरितां पुत्रदान करीन’ असा संकल्प करावा.
- गणपतीची पूजा करून यथाशक्ति पुत्र देणाराची चंदनादिकानें पूजा करावी.
- ‘येयज्ञेन’ ह्या पांच ऋचा म्हटल्यावर दाता ‘पितरांच्या ऋणांतून दूर करण्याकरितां आणि पुंनामक नरकापासून रक्षण करण्याकरितां व मी आपल्याला श्रीपरमेश्वराची प्रीति व्हावी ह्याकरितां तुम्हांला हा पुत्र मी देतो, हा पुत्र तुमचा आहे माझा नाही आपण हा पुत्र घ्यावा’ असे बोलून घेणाराच्या हातावर अक्षतासह उदक घालावे.
- प्रतिग्रहीत्याने (घेणाऱ्याने) ‘देवस्यत्वा’ हा मंत्र म्हणून पुत्राचे दोन्ही हात धरून त्याला आपल्या मांडीवर बसवून ‘अंगादंगा’ या मंत्रेकरून टाळू हुंगावी.
- ‘युवंवस्त्राणि’ ह्या मंत्रानें त्या पुत्राला वस्त्र द्यावे.
- मंत्रविरहित मस्तकावर पागोटे घालावे, कुंकुमादिकांनी टिळक करावा.
- ‘हिरण्यरूप’ ह्या मंत्रानें कुंडले घालावीत.
- छत्रीने छाया धरलेला असा पुत्र नृत्य, गायन व वाद्य इत्यादी समारंभाने ‘स्वस्तिनोमि’ हे मंत्र म्हणून आपल्या घरी आणावा.
पुत्र घेतल्यानंतरचे विधी
- पुत्र घेणाऱ्याने हातपाय धुवून आचमन करावे.
- अग्नीच्या पश्चिमेस मातेच्या मांडीवर आपल्या उजवीकडे पुत्राला बसवून स्वतः आचार्याच्या दक्षिणेस बसावे.
- आचार्यांनी बर्हिरास्तरणापासून आज्यभागापर्यंत कर्म करून अवदानविधीने घ्यावे.
- स्थालीपाक करून नंतर होमाकरिता चरु घ्यावा.
- ‘यज्त्वा हृदा० स्वस्तिस्वाहा०’ ह्या दोन ऋचा म्हणून शेवटी स्वाहा असे म्हणून अग्नींत एक आहुति द्यावी.
- यजमानाने हे हवि अग्नीचे आहे माझे नाही असा त्याग करावा.
- पुनः ‘तुभ्यमग्र०’ मंत्र म्हणून स्वाहा असे म्हटल्यावर अग्नींत आहुति द्यावी. यजमानाने हे हवि सूर्यासावित्रीचे आहे माझे नाही असे म्हणावे.
- पुनः चरु घेऊन ‘इसोमोददत्’ ह्या पांच मंत्रांनी प्रत्येक मंत्रास स्वाहा म्हणून होम करावा. प्रत्येकास सूर्यासावित्रीचे हे हवि आहे असे म्हणावे.
- नंतर तूप घेऊन ‘ॐ भूःस्वा० ॐ भूवःस्वा ॐ स्वःस्वा० ॐ भूर्भुवः स्वः स्वाहा’ यांनी आहुति द्याव्या.
- ‘स्विष्टकृत् निवेद्य’ येथपर्यंत स्थालीपाकाचे कर्म करून होम समाप्त करावा.
- आचार्याला धेनु दान करावी.
- दहा अथवा तीन ब्राह्मणांना भोजन घालावे.
- ‘कर्माची सांगता होवो’ असे ब्राह्मणांकडून बोलवून ब्राह्मणांचे आशीर्वाद घेऊन केलेले कर्म ईश्वरास अर्पण करावे.
- अशा रीतीने पुत्रप्रतिग्रह (दत्तक विधान) हा संस्कार पूर्ण होतो, ज्यामुळे कुटुंबात सुख-शांती येते आणि वंशाची परंपरा अखंड राहते अशी श्रद्धा आहे.
Book the Best Guruji, Pandit and Marathi Bhatji for Your Rituals in Dombivli, Thane, Mumbai, Pune, and Nashik.
गुरुजींसाठी खालील फॉर्म भरा