वटसावित्री कथासार

श्रीगणेशाय नमः ॥
सनत्कुमार मुनींनी भगवान शिवांना प्रश्न केला, “हे देवा! कुलीन स्त्रियांना मोठे भाग्य देणारे, पुत्रपौत्रादिकांनी घरात वृद्धी करणारे असे कोणते व्रत आहे, ते मला सांगा.” ॥१॥
सनत्कुमारांचा हा प्रश्न ऐकून भगवान शिव म्हणाले, “हे सनत्कुमारा! पूर्वी मद्रदेशात अश्वपती नावाचा एक शूर, ज्ञानसंपन्न, परम धार्मिक आणि वेदवेदांगांमध्ये पारंगत असा राजा होता.” ॥२॥
तो महापराक्रमी अश्वपती राजा सर्व ऐश्वर्यांनी संपन्न असूनही त्याला अपत्य नव्हते. त्यामुळे तो आपल्या पत्नीसह तपश्चर्या करू लागला. ॥३॥
त्या उदार राजाने सावित्री मंत्राचा जप करत, सावित्री देवीच्या प्रीतीसाठी हवन करून अत्यंत भक्तीने तिची आराधना केली. ॥४॥
त्यामुळे सावित्रीदेवी प्रसन्न झाली आणि तिने राजाला प्रत्यक्ष दर्शन दिले. ॥५॥
जिचे स्वरूप समस्त व्याहृती देवतांनी युक्त आहे, जिने अक्षसूत्र आणि कमंडलू धारण केले आहे आणि जी सर्व जगाला वंदनीय आहे, अशा सावित्री देवीला पाहून, ॥६॥
राजाने आनंदी अंतःकरणाने भक्तिपूर्वक साष्टांग नमस्कार केला. त्यावेळी त्या राजाला पाहून प्रसन्न झालेली देवी म्हणाली, ॥७॥
सावित्री म्हणाली, “हे राजेंद्र, मी तुझ्यावर प्रसन्न झाले आहे. तरी हे सुव्रता! तू इच्छित वर मागून घे.” सावित्रीने असे म्हटल्यावर, अत्यंत प्रसन्न झालेल्या त्या देवीला राजा म्हणाला, ॥८॥
राजा म्हणाला, “हे सावित्री देवी! मला अपत्य नाही, म्हणून हे शुभे! मी पुत्राची इच्छा करतो. हे जगन्माते! एका पुत्राशिवाय दुसरा कोणताही वर मी मागत नाही.” ॥९॥
“कारण पृथ्वीवर जे दुर्लभ आहे, ते सर्व तुझ्या प्रसादाने माझ्या घरी आहे.” राजाचे हे भाषण ऐकून देवी म्हणाली, ॥१०॥
“हे राजेंद्र! तुला पुत्र होणार नाही, परंतु एक कन्या होईल. ती दोन्ही कुळांचा (पतीचे कूळ आणि पित्याचे कूळ) उद्धार करेल.” ॥११॥
“आणि हे राजश्रेष्ठा! ती कन्या माझ्याच नावाने प्रसिद्ध होईल.” शिव म्हणतात, “हे मुनिश्रेष्ठा सनत्कुमारा, ब्रह्मदेवाची ती भार्या (सावित्री) राजाशी असे बोलून अंतर्धान पावली. त्यावेळी राजा संतुष्ट झाला. नंतर काही दिवसांनी राजाची पट्टराणी गर्भवती झाली.” ॥१२॥ ॥१३॥
पूर्ण दिवस भरल्यावर ती प्रसूत झाली. तिला सावित्रीच्या प्रसादाने आणि सावित्रीमंत्राच्या जपाने जी कन्या झाली, ॥१४॥
तिचे नाव ‘वरदासावित्री’ असे ठेवले. कमळासारखे नेत्र असलेली ती कन्या देवकन्येप्रमाणे शोभिवंत दिसत होती. ॥१५॥
तिची कांती सोन्यासारखी होती आणि सर्व पृथ्वीवर ती रूपाने अद्वितीय असल्यामुळे, कोणीही वर तिच्यासाठी मागणी घालीना! तेव्हा राजाला मोठी चिंता वाटू लागली. ॥१६॥
वरांनी तिची मागणी न करण्याचे कारण म्हणजे तिच्या रूपाने सर्व राजे चकित झाले होते. नंतर अश्वपती राजाने तिला जवळ बोलावून सांगितले, ॥१७॥
“हे कन्ये, तुझा विवाहकाळ आला आहे, पण तुला कोणी मागणी घालत नाही. म्हणून, तुझ्या मनाला आवडेल असा गुणसंपन्न पती तू निवड.” ॥१८॥
“मात्र तो तुझ्या मनाला आनंद देणारा, कुलीन आणि शिलाने (चारित्र्याने) उत्तम असावा.” असे सांगून राजाने वृद्ध अमात्यांना बरोबर देऊन, ॥१९॥
वस्त्रे, अलंकार आणि धनरत्नांसह तिला वर पाहण्यासाठी पाठवले. नंतर राजा स्वस्थ राहिला. ॥२०॥
तेव्हा भगवान नारदऋषी तेथे आले. त्या नारदमुनींची राजाने अर्घ्य, पाद्य इत्यादी देऊन पूजा केली. ॥२१॥
आसनावर बसलेल्या पूजित नारदांना, सुखाने बसल्यावर, तो राजा पुढीलप्रमाणे म्हणाला, ॥२२॥
राजा म्हणाला, “हे नारदमुने! आज आपण आपल्या दर्शनाने मला पवित्र केले.” असे राजा बोलत असतानाच, ती कमलनयना सावित्री, ॥२३॥
आश्रमातून वृद्ध अमात्यांसह तेथे येऊन पोहोचली. तिने पित्याच्या चरणांना वंदन करून, नंतर नारदमुनींना वंदन केले. ॥२४॥
त्यावेळी त्या संतुष्ट राजकन्येला पाहून नारदांनी राजाला प्रश्न केला, “हे महाबाहो राजा! ही उपवर (विवाहयोग्य) झालेली, देवकन्येसारखी सुंदर कन्या अद्याप वराला का देत नाहीस?” असे नारदांनी विचारल्यावर राजा म्हणाला, ॥२५॥ ॥२६॥
“याच कार्यासाठी मी हिला पाठवले होते, ती आताच वर पसंत करून आली आहे.” ॥२७॥
“तरी हे मुनिसत्तमा, तिने कोणता पती निवडला आहे, हे तुम्ही विचारा.” असे राजाने सांगितल्यावर नारदांनी तिला प्रश्न केला. त्यावेळी ती सावित्री नारदांना म्हणाली, ॥२८॥
“नारदा, द्युमत्सेन नावाच्या राजाचे राज्य त्याचा वैरी रुक्मी याने हरण केले आहे. तो दैववशात् अंध होऊन पत्नीसह वनात राहत आहे. त्याचा पुत्र सत्यवान,” ॥२९॥
“नावाचा आश्रमामध्ये आहे. त्याला मी अंतःकरणाने वरले (निवडले) आहे.” ॥३०॥
तिचे हे भाषण ऐकून नारद म्हणाले, “हे महाराजा! तुझ्या कन्येने फार वाईट केले; ते असे की, सत्यवान गुणांनी प्रसिद्ध आहे हे पाहून, त्याचा दोष न कळल्यामुळे त्याला पती म्हणून निवडले.” ॥३१॥
“त्याचा पिता सत्य बोलतो, त्याची माताही सत्य बोलते आणि स्वतः तोही सत्य बोलतो, त्यामुळे त्याला ‘सत्यवान’ असे म्हणतात.” ॥३२॥
“तसेच, त्या सत्यवंताला घोडे प्रिय असून, तो बालपणी मातीच्या घोड्यांनी खेळत असे आणि घोड्यांची चित्रेही काढत असे. त्यामुळे त्याला ‘चित्राश्व’ असेही म्हणतात.” ॥३३॥
“आणि तो रूपगुणसंपन्न असून सर्व शास्त्रांमध्ये निपुण आहे. त्याच्यासारखा या जगात कोणी मनुष्य नाही.” ॥३४॥
“जसा समुद्र सर्व रत्नांनी पूर्ण आहे, तसाच तो सर्व गुणांनी परिपूर्ण आहे; परंतु या सर्व गुणांना झाकणारा एक मोठा दोष त्याच्यात आहे, तो असा की, एका वर्षाने तो क्षीणायू (अल्पायुषी) होऊन देहत्याग करेल!” ॥३५॥
नारदांचे हे वचन ऐकून अश्वपती राजा कन्येला म्हणाला, “हे शुभलोचने सावित्री! अद्याप तुझा विवाहाचा काळ आहे. तरी तू दुसरा पती निवड.” ॥३६॥
तेव्हा सावित्री म्हणाली, “हे तात! मी आता दुसरा पती मनानेही निवडू इच्छित नाही. ज्याला मी एकदा मनाने पती म्हणून निवडले, तोच माझा पती होईल, दुसरा होणार नाही.” ॥३७॥
“कारण, कोणत्याही कार्याचा आधी मनात विचार करावा; नंतर ते वाणीने बोलावे, मग ते शुभ असो किंवा अशुभ, बोलल्याप्रमाणे करावे.” ॥३८॥
“त्यामुळे, अन्य पुरुषाला मनानेही मी कसे वरावे? आणि असे आहे की, राजे व पंडितजन एकदाच भाषण करतात.” ॥३९॥
“तशीच, कन्या एकदाच दिली जाते. अशा तीन गोष्टी एकेकदाच होत असतात; त्यामुळे सत्यवंताशिवाय अन्य पुरुषाला पती मानण्यास माझी बुद्धी विचलित होणार नाही.” ॥४०॥
“आता तो गुणवान असो किंवा गुणहीन, मूर्ख असो किंवा पंडित, दीर्घायुषी असो किंवा अल्पायुषी; हे प्रभो! तोच माझा पती होय.” ॥४१॥
“हे तात! आता जरी शचिचा पती इंद्र प्राप्त झाला, तरी मी अन्य पती वरणार नाही. असा माझा निश्चय जाणून, जे कर्तव्य असेल ते करावे.” ॥४२॥
तिचे हे भाषण ऐकून नारद म्हणाले, “हे राजेंद्र! या सावित्रीची बुद्धी सत्यवंताच्या ठिकाणी अत्यंत स्थिर झाली आहे. त्यामुळे सत्यवंताबरोबर हिचा विवाह करण्याविषयी तू त्वरा कर.” ॥४३॥
शिव म्हणतात, “हे सनत्कुमारा! सावित्रीचा दृढ निश्चय नारदांनी जाणला. नंतर तो अश्वपती राजा सावित्रीसह वनात जाण्यासाठी निघाला.” ॥४४॥
त्याने आपल्याबरोबर द्रव्य घेऊन, थोडे सैन्य आणि वृद्ध अमात्यांसह द्युमत्सेनाच्या जवळ येऊन पोहोचला. ॥४५॥
इकडे नारदमुनी आकाशमार्गे अंतर्धान पावले आणि अश्वपती राजा जाऊन द्युमत्सेनाला भेटला. ॥४६॥
तो द्युमत्सेन राजा वृद्ध व अंध होता आणि एका वृक्षाच्या मुळाचा आश्रय करून बसला होता. त्याला सावित्री आणि अश्वपती राजा यांनी वंदन केले. ॥४७॥
आपले नाव सांगून अश्वपती राजा उभा राहिला असता, द्युमत्सेन राजा म्हणाला, “हे राजन्! आपले येणे कोणत्या कारणाने झाले?” ॥४८॥
असे भाषण करून, अरण्यातील फुले, मुळे आणि अर्घ्य इत्यादींनी त्याचे पूजन केले. शंकर म्हणतात, “हे मुनिसत्तमा सनत्कुमारा! नंतर त्याने अश्वपती राजाला कुशल-वर्तमान विचारले.” ॥४९॥
त्यावेळी अश्वपती म्हणाला, “हे राजन्! आज आपल्या दर्शनाने माझे कुशल आहे. माझ्या येण्याचे कारण म्हणजे, माझी सावित्री नावाची कन्या तुमच्या पुत्राची इच्छा करीत आहे.” ॥५०॥
“त्याकरिता हे राजश्रेष्ठा, तुमचा पुत्र या सुंदरीला पती म्हणून प्राप्त होवो आणि मलाही हे योग्य वाटत आहे. त्यामुळे, मला प्रिय असा हा तुमचा-आमचा संबंध जुळून येवो.” ॥५१॥
द्युमत्सेन म्हणाला, “हे राजेंद्र! मी तर वृद्ध आणि अंध असून राज्यभ्रष्ट झालेला, फळे-मुळे खाऊन राहतो; तसाच माझा पुत्रही वनातील फळांवर उपजीविका करतो.” ॥५२॥
“त्यासाठी, तुझी कन्या, जिला दुःख कसे ते माहीत नाही, ती अरण्यात दुःख कसे सहन करेल? त्यामुळे हा संबंध मला योग्य वाटत नाही.” ॥५३॥
त्यावर अश्वपती म्हणाला, “हे राजश्रेष्ठा, हे सर्व जाणूनच हिने तुमच्या पुत्राला वरले आहे. त्यामुळे, तुमच्या पुत्राबरोबर वनवासही हिला स्वर्गासारखा वाटेल, यात शंका नाही.” असे अश्वपती राजाने द्युमत्सेन राजर्षीला म्हटले असता, ॥५४॥ ॥५५॥
त्याने ते मान्य केले. नंतर सावित्री-सत्यवंताचा विवाह उत्तम प्रकारे झाला. अश्वपतीने द्युमत्सेनाचा अनेक प्रकारच्या द्रव्यांनी सत्कार केला. ॥५६॥
नंतर त्याला वंदन करून तो आपल्या नगरास परत आला. इकडे सावित्रीला सत्यवंत पती मिळाल्यावर, जसा इंद्राणीला इंद्र मिळाल्यावर आनंद झाला, त्याप्रमाणे सावित्रीला आनंद झाला. ॥५७॥
सत्यवंतही त्या सावित्रीबरोबर आनंदित होऊन, जसा इंद्राणीबरोबर इंद्र, तसा तो वनात क्रीडा करू लागला. ॥५८॥
परंतु, सावित्री मनामध्ये नारदांचे वाक्य आठवत, या वटसावित्री व्रताचा नियम करू लागली. ॥५९॥
आपल्या पतीच्या आयुष्याच्या दिवसांची मोजणी करत असल्यामुळे, तिला कशानेही आनंद होत नसे. कारण, नारदांनी सांगितलेला तो दिवस पतीचा मृत्यूचा काळ आहे, हे तिला समजले होते. ॥६०॥
नंतर, त्रिरात्र व्रताचा संकल्प करून, रात्रंदिवस स्वस्थ चित्त राहून तीन दिवस घालवले. नंतर, पितर आणि देवता यांचे संतर्पण करून, तिने सासू-सासऱ्यांना वंदन करून, ॥६१॥
नंतर तिने आपला नियम पूर्ण केला आणि विचार करत आहे की, आज सत्यवंताच्या मृत्यूचा दिवस आहे. ॥६२॥
त्या दिवशी सत्यवान कुऱ्हाड आणि फळे ठेवण्याचा करंडा घेऊन वनात जाण्यास निघाला, तेव्हा सावित्री म्हणाली, ॥६३॥
“आज आपण वनात जाऊ नये; अथवा जर जाणारच असाल, तर मला बरोबर घेऊन जावे.” ॥६४॥
“कारण हे प्रभो! मला या आश्रमात येऊन एक वर्ष पूर्ण झाले. परंतु अद्याप मी अरण्य पाहिले नाही. याकरिता अरण्य पाहावे अशी माझी इच्छा आहे. आपण ही माझी इच्छा पूर्ण करावी.” ॥६५॥
सावित्रीचे हे भाषण ऐकून सत्यवान म्हणाला, “हे सुंदरी, मी तुला बरोबर नेण्यास स्वतंत्र नाही; माता-पित्यांना विचार आणि त्यांनी पाठवले तर माझ्याबरोबर ये.” ॥६६॥
सत्यवंताने असे सांगितल्यावर ती कमलनयना सावित्री सासू-सासऱ्यांच्या चरणांना वंदन करून म्हणाली, ॥६७॥
“आज मी वनशोभा पाहण्यासाठी जाते; मला आपण परवानगी द्यावी. मला आपण आशीर्वाद द्यावा.” ॥६८॥
“कारण माझे मन पतीसह वनशोभा पाहण्यास जाण्यासाठी फार उत्सुक झाले आहे.” सावित्रीचे हे वचन ऐकून द्युमत्सेन राजा म्हणाला, ॥६९॥
“हे शुभांगी, तू व्रत केले आहेस, त्यामुळे त्या व्रताची पारणा कर आणि नंतर तू अरण्यात जा.” ॥७०॥
द्युमत्सेनाचे हे वचन ऐकून सावित्री म्हणाली, “हे ताता, मी असा नियम केला आहे की, रात्री चंद्रोदय झाल्यावर भोजन करीन. त्यासाठी माझे हे ऐका.” ॥७१॥
“आज पतीसह वनशोभा पाहण्याची माझी इच्छा आहे. हे नराधिपा! पतीच्या सोबतीने मला ग्लानी (थकवा) निश्चितपणे येणार नाही.” ॥७२॥
सावित्रीचे हे भाषण ऐकून द्युमत्सेन राजा म्हणाला, “हे मुली, तुझी इच्छा असेल तसे कर.” ॥७३॥
त्यावेळी सावित्रीने सासू-सासऱ्यांना नमस्कार केला. शिव म्हणतात, “हे मुनिश्रेष्ठा सनत्कुमारा, नंतर तिने त्या सत्यवंतासह वनात गमन केले.” ॥७४॥
त्यावेळी रस्त्याने जात असता, पतीचा काळ जवळ आला आहे हे जाणून, त्याच्याकडे वारंवार पाहात आणि फुलांनी बहरलेल्या वृक्षांनी भरलेल्या वनात पाहून, ॥७५॥
वृक्षांची व हरणांची नावे विचारीत, हरणांचे कळप पाहात आहे; परंतु हृदयात थरथर कापत आहे. ॥७६॥
नंतर सत्यवंताने अरण्यात जाऊन फळे आणली आणि लाकडेही जमवून भारा बांधला. ॥७७॥
तो भारा क्षणात बांधून, पुन्हा वटवृक्षाच्या फांदीवर सत्यवान चढला आणि ती साध्वी त्या वृक्षाखाली बसली. ॥७८॥
इतक्यात, सत्यवान लाकडे तोडत असताना, अकस्मात त्याच्या मस्तकात वेदना उत्पन्न झाली आणि शरीरामध्ये ग्लानी उत्पन्न होऊन त्याची गात्रे (अवयव) थरथर कापू लागली. ॥७९॥
त्यावेळी तो वृक्षाखाली उतरून सावित्रीला म्हणाला, “हे सुंदरी, माझ्या शरीरामध्ये मोठा कंप आणि मस्तकात वेदना होत आहे.” ॥८०॥
“हे भद्रे, ती वेदना काट्यांनी टोचल्यासारखी होत आहे; त्यामुळे तुझ्या मांडीवर डोके ठेवून झोपण्याची इच्छा करत आहे.” ॥८१॥
हे ऐकून, त्याचा मृत्यूकाळ आला असे जाणून, ती विशालनेत्रा सावित्री दुःखित होऊन सत्यवानाला म्हणाली, “हे महाबाहो, आपण विश्रांती घ्या.” ॥८२॥
त्यावेळी सत्यवान तिच्या मांडीवर मस्तक ठेवून निजला. इतक्यात, तेथे एक कृष्ण-पिंगट वर्णाचा उग्र पुरुष आला. ॥८३॥
स्वरूपाने उग्र असलेल्या त्या पुरुषाला पाहून, वाणीने यज्ञ करणारी (सत्य बोलणारी) सावित्री त्याला म्हणाली, “सर्व लोकांना भयंकर दिसणारा असा तू कोण आहेस?” ॥८४॥
“कोणत्याही पुरुषाला पाहून मी घाबरणे शक्य नाही.” हे ऐकून, सर्व लोकांना भयंकर वाटणारा यम बोलू लागला, ॥८५॥
यम म्हणाला, “हे सुंदरी, तुझ्या पतीचे आयुष्य सरले आहे. मी याला बांधून नेतो; हेच माझे कर्तव्य आहे.” ॥८६॥
यमाचे हे भाषण ऐकून सावित्री म्हणाली, “हे भगवन्, मनुष्यांना नेण्यासाठी तुमचे दूत येतात, आणि आज आपण स्वतः आलात, याचे कारण काय?” ॥८७॥
त्यावर यमाने आपले कर्तव्य सांगून, स्वतः येण्याचे कारण तो सांगू लागला. ॥८८॥
यम म्हणाला, “हा सत्यवान धर्मयुक्त, स्वरूपवान आणि गुणांचा केवळ सागर आहे; हा माझ्या दूतांनी नेण्यास योग्य नव्हे, म्हणून मी स्वतः याला नेण्यास आलो.” ॥८९॥
नंतर, सत्यवंताच्या शरीरापासून अंगठ्याएवढ्या जीवाला पाशांनी बांधून, यमाने बलात्काराने ओढले. ॥९०॥
नंतर, प्राणरहित, श्वासरहित, निस्तेज आणि हालचालरहित असे ते सत्यवंताचे शरीर फार वाईट दिसू लागले. ॥९१॥
यमराज सत्यवंताला पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे बांधून दक्षिणेकडे निघाला. त्यावेळी, नियम आणि व्रत यांनी संपन्न अशी महाभाग्यवती सावित्री यमाच्या मागे जाऊ लागली. ॥९२॥
तेव्हा यमराज म्हणाला, “हे सावित्री! तू आता परत जा आणि याचे क्रियाकर्म कर. तुझ्या स्वाधीन होती तितकी पतीची सेवा तू केलीस, त्यामुळे तू पतीच्या ऋणातून मुक्त झालीस.” ॥९३॥
यमाचे हे भाषण ऐकून सावित्री म्हणाली, “माझा पती जिकडे जाईल किंवा माझ्या पतीला कोणी जिकडे नेईल, तिकडे मीही जावे, हा सनातन धर्म आहे.” ॥९४॥
“आणि स्वधर्माचरणाने व वडिलांच्या सेवेमुळे, पतीवरील प्रेमामुळे, व्रताच्या प्रभावाने व तुमच्या प्रसादाने माझ्या गतीला (जाण्याला) प्रतिबंध होणार नाही.” ॥९५॥
“ज्ञानी आणि सत्पुरुष असे म्हणतात की, सज्जनांबरोबर सात पावले चालल्यास मैत्री घडते. याकरिता, मित्रत्वाने मी काही बोलते, ते ऐका.” ॥९६॥
“चित्ताला जिंकणारे असे अनेक मुनी वनात वास करून, धर्म व सत्य पाळून आणि कष्ट करून, स्वानुभवाने सर्वांना धर्मोपदेश करतात. त्यामुळे, धर्म हाच श्रेष्ठ आहे, असे संत म्हणतात.” ॥९७॥ ॥९८॥
तिचे हे भाषण ऐकून यम म्हणाला, “हे सुंदरी! तू आता माघारी फिर. तुझ्या स्वर, अक्षर, व्यंजन आणि हेतू यांनी युक्त अशा बोलण्याने मी संतुष्ट झालो आहे; म्हणून, (सत्यवंताच्या) जीविताशिवाय कोणताही हवा तो वर मागून घे; मी देतो.” ॥९९॥
यमाचे हे वाक्य ऐकून सावित्री म्हणाली, “माझा सासरा राज्यभ्रष्ट झाला असून, आश्रमामध्ये वनवास भोगीत आहे आणि अंध आहे. त्याला तुमच्या प्रसादाने दृष्टी प्राप्त व्हावी आणि तो अग्नी व सूर्यासारखा तेजस्वी व्हावा.” ॥१००॥
यम म्हणाला, “हे अनिंदिते (निर्दोष स्त्री), हा सर्व वर मी तुला दिला. जसे तू म्हणतेस, तसे होईल. आता तुला चालून थकवा आला आहे असे दिसते, त्यामुळे तू परत जा. तुला हे श्रम होऊ नयेत.” ॥१०१॥
यमाचे हे वचन ऐकून सावित्री म्हणाली, “हे सुरश्रेष्ठा! पतीच्या सान्निध्यात असताना मला श्रम कसे होतील? ज्या मार्गाने माझा पती जाईल, तोच माझा मार्ग. जिकडे माझ्या पतीला नेता, तिकडे मलाही गेले पाहिजे. आणखी माझे भाषण ऐका.” ॥१०२॥
“सत्संगती एकदा तरी घडावी अशी सुजन इच्छा करतात; कारण एकदा संगती झाली असता, साधू मित्रत्व करतात आणि साधूंची संगती कधी निष्फळ होत नाही. त्यामुळे, साधूंच्या संगतीत राहावे.” ॥१०३॥
तिचे हे भाषण ऐकून यमराज म्हणाला, “हे भामिनी! तू जे भाषण केलेस, ते मनोरंजक असून, ज्ञानी लोकांच्या बुद्धीला पटणारे व हितकारक आहे. त्यामुळे, या सत्यवंताच्या जीविताशिवाय पुन्हा दुसरा वर मागून घे.” ॥१०४॥
सावित्री म्हणाली, “माझ्या सासऱ्याचे राज्य पूर्वी शत्रूंनी हरण केले आहे. ते त्याला प्राप्त होवो आणि त्याच्या हातून स्वधर्माचा त्याग न घडो, हा दुसरा वर मी तुमच्याजवळ मागते.” ॥१०५॥
त्यावर यम म्हणाला, “हे राजकन्ये, तुझ्या श्वशुराला (सासऱ्याला) थोड्याच दिवसांत आपले राज्य प्राप्त होईल व तो राजा धर्मत्याग करणार नाही. आता तू पूर्ण मनोरथा (इच्छा पूर्ण झालेली) अशी माघारी जा; म्हणजे तुला श्रम होणार नाहीत.” ॥१०६॥
पुन्हा सावित्री म्हणाली, “हे देवा! स्वधर्माने बांधलेल्या सर्व प्रजांचे तू नियमन करतोस, केवळ स्वतःच्या इच्छेनुसार तू वागत नाहीस. त्यामुळे, तुझे ‘यम’ हे नाव प्रसिद्ध आहे. तर आता माझे भाषण ऐक.” ॥१०७॥
“कर्माने, मनाने किंवा वाणीनेही कोणत्याही प्राण्याशी द्रोह न करणे, त्यांच्यावर अनुग्रह करणे आणि यथाशक्ती दान करणे, हा सत्पुरुषांचा सनातन धर्म आहे.” ॥१०८॥
“तसेच, या जगात जे समर्थ आणि सज्जन आहेत, ते आपल्या शत्रूंवरही दया करतात.” ॥१०९॥
यम म्हणाला, “हे सावित्री! तहानलेल्याला जसे पाणी, तसे हे वाक्य तू बोललीस. तरी आता पुन्हा या सत्यवंताच्या जीविताशिवाय जो वर पाहिजे असेल, तो मागून घे.” ॥११०॥
यमाचे हे वाक्य ऐकून सावित्री म्हणाली, “माझा पिता पृथ्वीपती आहे; परंतु त्याला पुत्र नाही. तर कुलवृद्धी करणारे असे औरस (स्वतःचे) शंभर पुत्र त्याला व्हावेत, हा तिसरा वर मी मागते.” ॥१११॥
यम म्हणाला, “हे राजकन्ये, तुझ्या पित्याला कुलवृद्धी करणारे व तेजस्वी असे शंभर पुत्र होतील. हा तुझा मनोरथ मी पूर्ण केला. तू फारच दूर आलीस, तर आता परत जा.” ॥११२॥
यमाचे हे भाषण ऐकून सावित्री म्हणाली, “पतीच्या सान्निध्याने हे मला काहीच दूर नाही. माझे मन याहूनही दूर धावत आहे. हे यमधर्मा! आपण चालत असताना मी जे बोलते आहे, ते माझे वचन ऐका.” ॥११३॥
“आपण प्रतापवान असे विवस्वताचे (सूर्याचे) पुत्र आहात, म्हणून आपणांस ‘वैवस्वत’ असे म्हणतात आणि आपल्या सत्तेने सर्व प्रजा स्वधर्माने चालतात, म्हणून आपणांस ‘धर्मराज’ असे म्हणतात.” ॥११४॥
“हे यमधर्मा! असे आहे की, आपला स्वतःवरही जो विश्वास नसतो, तो साधूंच्या ठिकाणी असतो. त्यामुळे, सर्व लोक साधूंविषयी विशेषतः नम्रता बाळगतात.” ॥११५॥
“हृदयामध्ये निष्कपटपणा आणि विनयसंपन्नता असल्यामुळे विश्वास उत्पन्न होतो. त्यामुळे, साधूंच्या ठायी विशेषकरून लोक विश्वास ठेवतात.” ॥११६॥
यम म्हणाला, “हे अंगने (स्त्री), जे तू शुभ वचन बोललीस, असे आजपर्यंत मी कोणाकडूनही ऐकले नाही. त्यामुळे मी संतुष्ट झालो आहे; तर याच्या (सत्यवंताच्या) जीविताशिवाय आणखी चौथा वर मागून घे आणि परत जा.” ॥११७॥
तेव्हा सावित्री म्हणाली, “माझ्या पोटी सत्यवंतापासून शंभर औरस पुत्र व्हावेत, ते असे की, बलवान, महात्मे आणि ज्यांच्यामुळे या जगात आमचे कूळ वृद्धिंगत होईल; हा चौथा वर मी आपल्याकडे मागते.” ॥११८॥
यम म्हणाला, “हे राजकन्ये! बलाने व पराक्रमाने शोभणारे आणि प्रीती करणारे असे शंभर पुत्र तुला होतील. आता तू परत जा, खूप दूर आलीस. तुला चालण्याचे परिश्रम होऊ नयेत.” ॥११९॥
यमाचे हे भाषण ऐकून सावित्री म्हणाली, “साधूंची वृत्ती धर्माविषयी निरंतर असते. साधू कधीही दुःख पावत नाहीत व व्यथाही पावत नाहीत. आणि सज्जनांचा साधूंशी असलेला समागम निष्फळ होत नाही.” ॥१२०॥
“संत सत्यानेच सूर्याची आराधना करतात आणि संत आपल्या तपाने पृथ्वीला धारण करतात. संत हे भूतकाळ आणि भविष्यकाळाचेही तारक आहेत. साधूंबरोबर राहणारे सज्जन कधीही दुःख पावत नाहीत.” ॥१२१॥
“असे हे श्रेष्ठ लोकांनी आचरलेले शाश्वत व्रत जाणून, साधू परोपकार करतात; पण परतफेडीची इच्छा करत नाहीत.” ॥१२२॥
“त्यामुळे, सत्पुरुषांचा प्रसाद कधीच व्यर्थ होत नाही. या गोष्टी सत्पुरुषांच्या ठिकाणी निश्चितपणे नित्य आहेत. त्यामुळे, साधू सर्वांचे रक्षण करणारे आहेत.” ॥१২৩॥
सावित्रीचे हे भाषण ऐकून यम म्हणाला, “हे पतिव्रते, जसे जसे तू माझ्या मनाला अनुकूल, धर्मयुक्त आणि शुभ फळ देणारे भाषण करतेस, तशी तशी तुझ्या ठिकाणी माझी भक्ती वाढत आहे. म्हणून, तू आता अप्रतिम वर माझ्याकडून मागून घे.” ॥१२४॥
तेव्हा सावित्री म्हणाली, “हे मानदा (सन्मान देणाऱ्या), आपणांकडून मी मोक्ष किंवा अन्य कोणताही वर मागत नाही, तरी हा सत्यवान जिवंत होवो, हाच वर मी मागते; कारण पतीशिवाय मी मृततुल्य आहे.” ॥१२५॥
“पतीशिवाय प्राप्त झालेले सुख, स्वर्गलोक किंवा संपत्ती मी इच्छित नाही; पतीशिवाय मी जिवंत राहणार नाही.” ॥१२६॥
“आणि आपण मला दयाळूपणे शंभर औरस पुत्र होतील असा वर दिला आहे. तर मी हाच वर मागते की, हा सत्यवान जिवंत होवो. आणि तो जिवंत होईल, तेव्हाच तुमचे वचन सत्य होईल.” ॥१२७॥
सावित्रीचे हे भाषण ऐकून, “तू म्हणतेस तसेच होवो,” असे म्हणून सत्यवंताला पाशमुक्त करून, यमराज आनंदाने सावित्रीला म्हणाला, ॥१२८॥
“हे स्वकुलाला आनंद देणाऱ्या, कल्याणशील सावित्री! हा तुझा पती मी सोडला. याला आरोग्य आणि तारुण्य प्राप्त होऊन त्याचे मनोरथ पूर्ण होतील.” ॥१२९॥
“आणि चारशे वर्षांपर्यंत तुझ्याबरोबर दीर्घायुषी होऊन हा सर्व सुखांचा अनुभव घेईल.” असे यमराजाने सांगताच, सावित्री त्या वटवृक्षाखाली जाऊन, सत्यवंताचे शिर आपल्या मांडीवर घेऊन बसली. ॥१३०॥
इतक्यात सत्यवान जागा होऊन सावित्रीला पुढीलप्रमाणे म्हणाला, “हे सुंदरी! आता मी एक स्वप्न पाहिले.” ॥१३१॥
असे म्हणून, झालेला सर्व वृत्तांत त्याने कथन केला आणि यमाशी झालेला संवादही सांगितला. ॥१३२॥
इकडे आश्रमामध्ये द्युमत्सेन राजा पुत्राची वाट पाहत आहे; सूर्य अस्ताला गेल्यावर तो इकडे तिकडे धावू लागला. ॥१३३॥
पुत्रदर्शनाच्या इच्छेने या आश्रमातून त्या आश्रमात जाऊन तो म्हणू लागला, “हे पुत्रा! आम्हा आंधळ्यांची काठी असा तू, आम्हांला टाकून कोठे गेलास?” ॥१३४॥
असा आक्रोश करून, तो पत्नीसह दुःखित होऊन, “हे पुत्रा! हे पुत्रा!” असा शोक करू लागला. ॥१३५॥
तेव्हा अकस्मात त्या राजाला दृष्टी प्राप्त झाली. नेत्रप्राप्तीचे हे मोठे आश्चर्य पाहून, तेथील तपस्वी ब्राह्मण त्या राजाचे सांत्वन करून म्हणाले, ॥१३६॥
ब्राह्मण म्हणाले, “हे राजा! या नेत्रप्राप्तीच्या लक्षणावरून असे वाटते की, तुझी व पुत्राची लवकर भेट होईल.” ॥१३७॥
शिव म्हणतात, “हे द्विजोत्तमा सनत्कुमारा! असे ते तपस्वी ब्राह्मण बोलत असतानाच, सावित्रीसह सत्यवान तेथे आला.” ॥१३८॥
त्या सत्यवंताने सर्व ब्राह्मणांना व माता-पित्यांना नमस्कार केला. नंतर कमलनयना सावित्रीने सासू-सासऱ्यांना वंदन केले; तेव्हा सर्व मुनींनी तिला विचारले, ॥१३९॥
“हे सुंदरी सावित्री! या वृद्ध अशा तुझ्या सासू-सासऱ्यांना नेत्र प्राप्त झाले, याचे कारण तू जाणतेस काय?” ॥१४०॥
ऋषींनी असे विचारल्यावर सावित्री म्हणाली, “हे मुनिश्रेष्ठहो, नेत्रप्राप्तीचे कारण मी काहीच जाणत नाही. माझा पती दमून फार वेळ निजल्यामुळे, आम्हांला येण्यास विलंब लागला.” ॥१४१॥
तिचे हे भाषण ऐकून सत्यवान म्हणाला, “हे विप्रहो! हे सर्व हिच्या प्रभावाने झाले; दुसरे काही कारण नाही. हे सावित्रीच्या तपाचे फळ आहे; कारण हिच्या व्रताचे माहात्म्य मी प्रत्यक्ष पाहिले.” ॥१४२॥
शिव म्हणतात, “असे सत्यवान बोलत असतानाच, द्युमत्सेन राजाचे हित इच्छिणारे दूत नगराकडून येऊन राजाला सांगू लागले की,” ॥१४३॥
“हे राजा! ज्या शत्रूने आपले राज्य बलाने हरण केले होते, त्याला आपल्या प्रधानाने मारले.” असे दूत सांगत असतानाच, गावातील लोकही तेथे आले. ॥१४४॥
ते लोक म्हणू लागले की, “हे राजश्रेष्ठा! चला, आपले राज्य पालन करा आणि मंत्रि-पुरोहितांकडून आपणास अभिषेक करून घ्या.” ॥१४५॥
शिव सांगतात, “हे ऐकून द्युमत्सेन राजा नागरिकांसह आपल्या नगरात येऊन, वडिलोपार्जित राज्य घेऊन आनंदित झाला.” ॥१४६॥
सावित्री आणि सत्यवान यांनाही फार आनंद झाला. नंतर, पराक्रमी असे शंभर पुत्र सावित्रीला झाले. ॥१४७॥
आणि याच व्रताच्या प्रभावाने व यमाच्या प्रसादाने सावित्रीचा पिता जो अश्वपती राजा, त्यालाही शंभर पुत्र झाले. ॥१४८॥
शिव म्हणतात, “हे सनत्कुमार ऋषे, हे तुला उत्तम असे व्रताचे माहात्म्य मी सांगितले. याच व्रताच्या प्रभावाने सावित्रीचा पती क्षीणायुषी असूनही दीर्घायुषी झाला! असे हे सौभाग्य देणारे व्रत सर्व स्त्रियांनी अवश्य करावे.” ॥१४९॥
अशी सार्थ वटसावित्री कथा समाप्त. ॥ सार्थ वटसावित्रीपूजा व कथा समाप्त ॥
॥ श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥